İran’daki protestolarla gündeme gelen hanedan: Tahttan sürgüne son Şah Pehlevi...

Protestolarla çalkalanan İran’da, devrik Şah Muhammed Rıza Şah Pehlevi’nin oğlu Rıza Pehlevi (2)'nin ismi de gündeme geldi. Halkta karşılığının olmadığı söylense de oğul Rıza Pehlevi (2) darbeyle gelecek bir yönetime talip. Peki son Şah nasıl bir liderdi? İran için ne ifade ediyor? İşte Humeyni'nin İran Devrimi’nin ardından, 47 yıl önce 16 Ocak 1979’da İran’ı terk ederken geride şatafatlı bir yaşam ve yoksul bir ülke bırakan Muhammed Rıza Şah Pehlevi’nin entrika, aşk ve politik türbülanslarla dolu portresi…

Muhammed Rıza Şah Pehlevi, 26 Ekim 1919 tarihinde Tahran’da doğdu. Babası Rıza Pehlevi, İran’da Kaçar Hanedanı’nı devirerek 1925’te Pehlevi Hanedanı’nı kuran güçlü ve sert bir asker-devlet adamıydı. ‘Modern’ bir İran kurguluyordu. Demiryolları, laik hukuk sistemi ve merkezi bir otoriteyle ülkeyi dönüştürmeye çalışırken oğlunu da bu yeni İran vizyonuna uygun yetiştirdi. Muhammed Rıza Şah Pehlevi, İsviçre’de eğitim gördü; Fransızca öğrendi. İran’da askeri eğitim aldı.

BABA SÜRGÜNE GİDİNCE...

2. Dünya Savaşı başladığında baba Rıza Pehlevi, Nazilere yakın duruyordu. Bu, İngiltere ve Sovyetler Birliği’nin hiç hoşuna gitmeyecekti. 1941’de savaş devam ederken İngiltere ve Sovyetler Birliği'nin baskısıyla Şah Rıza Pehlevi tahttan indirildi, Güney Afrika’ya sürgüne gönderildi. Henüz 22 yaşındaki Muhammed Rıza Şah Pehlevi, bir imparatorluğun değil ama derin çelişkilerle dolu bir ülkenin şahı oldu. Babasının gölgesi artık üzerinden kalkmıştı…

Genç Şah Muhammed Rıza Şah Pehlevi tahta çıktığında ordu, ulema, aşiretler ve yabancı güçler arasında denge kurmak zorundaydı. İşi zordu ama iki de güçlü müttefiki vardı: ABD, İngiltere… 1948’den sonra İsrail de müttefikler arasına katılacaktı. İlk sınavını İran petrollerini özellikle İngilizler’in hakimiyetinden çıkarıp millileştiren o zamanki başbakan Muhammed Musaddık’a karşı verdi. CIA hem Şah’ın otoritesini hem de İngiltere-ABD çıkarlarını tehdit eden Muhammed Musaddık’ı 1953’te bir darbeyle devirdi. Şah Muhammed Rıza Şah Pehlevi’nin otoritesi güçlendi ama ABD-İngiltere-İsrail üçlüsüne bağımlılığı da arttı. İran’da başlattığı altyapı ve diğer ‘bayındırlık’ hizmetlerinde ülkenin petrolünü hizmetlerine verdiği ABD ile İngiltere’nin desteğine güveniyordu.

PRENSES FEVZİYE İLE HANEDAN EVLİLİĞİ

Özel hayatı da renkli ve hareketliydi. İlk evliliğini 1939’da Mısır kralı I. Fuad'ın kızı, aynı zamanda Kral Faruk’un kız kardeşi Prenses Fevziye ile yaptı. Prenses Fevziye'nın dedesi Hidiv İsmail Paşa, büyük dedesi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’dır. Bu evlilik aynı zamanda bir çeşit hanedan ittifakıydı. Prenses Fevziye güzelliğiyle dillere destandı; ancak Tahran sarayı, Kahire’nin Memluk ve Osmanlı süzgecinden geçmiş zarafetinden uzaktı. Bu evlilikten Şehnaz Pehlevi doğdu. Fakat izdivaç uzun sürmedi. Erkek çocuk doğurmadığından 1948′de boşandılar. Önce fiilen, 1948’de de resmen sona erdi.

MAHZUN PRENSES  SÜREYYA’NIN LANETİ

Muhammed Rıza Şah Pehlevi’ın ikinci eşi Prenses Süreyya da farklı ve renkli bir kişilikti. Annesi Eva Karl, Moskova doğumlu bir Alman, babası Halil İsfendiyari de İranlı bir diplomattı. Prenses Süreyya’nın hayatı İran ile Avrupa arasında geçiyordu. 1951’de eski zamanların görkemine denk bir törenle evlendiler. Her adımları, her hareketleri ilgi görüyordu. Haberleri Avrupa basınının magazin sayfalarını süslüyordu. Ama bir sorunları vardı. Prenses Süreyya’nın çocuğu olmuyordu. İran’da erkek veliaht meselesi devlet meselesiydi. Muhammed Rıza Şah Pehlevi, iktidarını sürdürebilmek için aşkından vazgeçti. 1958’de boşandılar. Ancak Prenses Süreyya’nın laneti Pehlevi Ailesi’nin yakasını bırakmadı.

Farah Diba İLE GELEN VELİAHT

1959’da Muhammed Rıza Şah Pehlevi, mimarlık öğrencisi Farah Diba ile evlendi. Güzelliği, zarafeti ve endamıyla dikkat çeken Farah Diba, kısa sürede yalnızca eş değil, rejimin ‘modern yüzü’ oldu. Şah’ın çocuk arzusu da yerine geldi. Dört çocukları oldu. 1960’ta doğan ilk çocuğu Rıza Pehlevi (2) bugün İran’da olaylar devam ederken ABD’den Donald Trump’a hitap eden açıklamalarıyla gündemde olan Rıza Pehlevi (2)’ydi. Onun ardından Farahnaz, Ali Rıza ve Leyla doğdu. Farah; sanat, eğitim ve kadın hakları projeleriyle öne çıktı. Ancak saray ne kadar modernleşirse modernleşsin, toplumla arasındaki mesafe kapanmadı. Halkın derdi ve gündemi başka Muhammed Rıza Şah Pehlevi’ın ve Farah Diba’ın gündemi bambaşkaydı.

İran Devrimi VE SÜRGÜNbr>
Muhammed Rıza Şah Pehlevi'nin 1971 yılında Pers İmparatorluğu’nun 2500. Yılı kutlamaları için yaptıkları tören hiç unutulmadı. Dünyanın dört bir tarafından devlet adamları, ‘krallar’, ‘prensesler’ davet edildi. Milyonlarca Dolar harcanarak şatafatlı, görkemli ve de bol israflı ziyafetler verildi, merasimler yapıldı. Halkın yokluk ve sefalet içinde olması bu şatafata mâni değildi. Nitekim biriken enerjiyle 1979’da Humeyni’nin ‘İslam İran Devrimi’ geldiğinde Şah’ın şatafatından eser yoktu. Sağlığı da iyi değildi. Kanserle mücadele ediyordu; ABD ve diğer müttefikleri de onu kurtaramayacaktı. Ülkeyi terk etti. Mısır, Fas, Panama ve son olarak yeniden Mısır… Sürekli yer değiştiren bir sürgün hayatı başladı. Muhammed Rıza Şah Pehlevi 27 Temmuz 1980 tarihinde Kahire’de hayatını kaybetti. Cenazesi sakin ve sessiz bir törenle defnedildi.

Rıza Pehlevi (2) 31 Ekim 1960 tarihinde Tahran’da doğduğunda resmen ‘veliaht’ ilan edilmişti. Önce İran’da saraya bağlı özel okulda eğitim gördü; ardından 1978’de ABD’ye gitti, pilotluk eğitimi aldı. İran Devrimi olduğunda ABD’deydi. Daha sonra siyaset bilimi eğitimi de aldı. Ama hiçbir zaman profesyonel bir işi de olmadı. Babasından kalan servetle geçindi. İddialara göre babası Muhammed Rıza Şah Pehlevi 16 Ocak 1979’da İran’dan ayrıldığında yurtdışındaki hesaplarında en az 1 milyar Dolar vardı. Bu servetini de çocukları arasında paylaştırmıştı. Muhammed Rıza Şah Pehlevi’nin en küçük kızı Leyla Pehlevi moda ve sosyete dünyasında tanınan bir isimdi, 2001’de öldü. Küçük oğul Ali Rıza Pehlevi 2011’de ABD’de intihar etti. Farahnaz Pehlevi ise ABD’de gözlerden uzak bir hayat yaşıyor.