İran Petrolünü Millîleştiren Lider.

Muhammed Musaddık, yirminci yüzyıl İran tarihinin en etkili ve simgesel siyasetçilerinden biridir. En çok, İran petrol endüstrisinin millîleştirilmesini sağlayan başbakan olarak tanınır. Bu karar, İran’ın siyasal yapısını köklü biçimde değiştirmiş ve onu Batılı güçlerle yaşanan uluslararası bir krizin merkezine yerleştirmiştir.

Muhammed Hidâyet Musaddık, 16 Haziran 1882 tarihinde Tahran’da soylu ve varlıklı bir ailede dünyaya geldi. Babası Mirza Hidâyetullah Âştiyânî yüksek rütbeli bir devlet görevlisi, annesi Mülktâc Hanım ise Kaçar hükümdarı Feth Ali Şah’ın torunuydu. Babasını küçük yaşta kaybeden Musaddık, annesi tarafından yetiştirildi. On yaşındayken Nasıreddin Şah tarafından kendisine “Musaddıku’s-saltana” unvanı verildi ve bu unvan zamanla soyadı olarak benimsendi.

Çocukluk ve gençlik yılları, İran’ın dış güçlerin yoğun nüfuzu altında bulunduğu ve buna karşı anayasal düzen ile modernleşme taleplerinin yükseldiği bir döneme denk geldi. Bu ortam, Musaddık’ın siyasal bilincini erken yaşlarda şekillendirdi. İlk memuriyet görevini Horasan eyaletinde üstlendi; on dokuz yaşında siyasetle ilgilenmeye başladı ve özgürlükçü hareketlere katıldı. Daha sonra Avrupa’ya giderek Paris’te iktisat eğitimi aldı, İsviçre Neuchâtel Üniversitesi’nde hukuk doktorasını tamamladı. Batı’da aldığı bu eğitim, onun anayasal düzen, parlamenter egemenlik ve hukuk devleti anlayışını derinleştirdi.

1914’te İran’a döndükten sonra Tahran Üniversitesi’nde siyasal bilimler dersleri verdi ve çeşitli devlet görevlerinde bulundu. Maliye bakan yardımcılığı, maliye bakanlığı ve kısa süreli dışişleri bakanlığı yaptı. 1923 yılında Ulusal Danışma Meclisi’ne seçildi. 1925 yılında Rıza Pehlevi’nin Pehlevî Hanedanlığı’nı kurmasına açıkça karşı çıkması, görevlerinden uzaklaştırılmasına ve 1930’lu yıllarda zorunlu ikamet ile hapis cezalarına maruz kalmasına yol açtı.

Rıza Pehlevi’nin 1941’de tahttan çekilmesinin ardından Muhammed Musaddık yeniden siyasete döndü ve 1944 yılında milletvekili seçildi. Bu dönemde yabancı devletlerin İran’ın doğal kaynakları üzerindeki hâkimiyetine karşı sert bir muhalefet yürüttü. Millî Cephe’nin kurulmasında öncü rol oynadı ve anayasal yönetim, serbest seçimler, sosyal adalet ve ekonomik bağımsızlık ilkelerini savundu.

Muhammed Musaddık’ın siyasi kariyerinin dönüm noktası 1951 yılında geldi. Hazırladığı yasa tasarısıyla İran petrol endüstrisinin, İngiliz denetimindeki Anglo-Iranian Oil Company’den alınarak millîleştirilmesini sağladı. Bu gelişmenin ardından başbakanlığa getirildi. Millîleştirme kararı, İran halkı tarafından büyük bir coşkuyla karşılanırken, Birleşik Krallık başta olmak üzere Batılı ülkelerin sert ekonomik ve diplomatik tepkilerine yol açtı.

Ekonomik ambargolara ve yoğun dış baskılara rağmen Muhammed Musaddık geri adım atmadı. İran’ın haklarını Lahey Adalet Divanı ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde savundu. Bu dönemde gösterdiği direnişçi liderlik sayesinde uluslararası alanda tanındı ve Time dergisi tarafından “Yılın Devlet Adamı” seçildi.

Ağustos 1953 tarihinde, İran Şahı Muhammed Rıza Şah Pehlevi ile yaşanan iktidar mücadelesi ve artan yabancı müdahale sonucunda Musaddık, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri istihbarat servislerinin desteğiyle gerçekleştirilen bir darbeyle görevden alındı. Tutuklandı, vatana ihanetle yargılandı ve önce idam cezasına, ardından üç yıl hapis cezasına çarptırıldı. Hapisten çıktıktan sonra hayatının geri kalanını Ahmedâbâd’daki evinde göz hapsinde geçirdi.

Muhammed Musaddık, 5 Mart 1967 tarihinde Tahran’da, seksen dört yaşında hayatını kaybetti. Siyasi huzursuzluk yaratmamak amacıyla kendi evinin bahçesine defnedildi. Başbakanlığı boyunca maaş almadığı ve resmî masrafları dahi kendi cebinden karşıladığı bilinmektedir.

Günümüzde Musaddık, İran’da ulusal bağımsızlığın, anayasal mücadelenin ve halk egemenliğinin simgesi olarak anılmaktadır. Petrolün millîleştirilmesi sürecindeki kararlı tutumu, sömürgecilik karşıtı hareketlere ilham vermiştir. Onun mirası, yalnızca İran tarihi açısından değil, yirminci yüzyıl dünya siyasetinde dış müdahale, demokrasi ve ulusal egemenlik tartışmaları bakımından da kalıcı bir önem taşımaktadır.