Özbek asıllı CIA görevlisi ve Soğuk Savaş dönemi istihbaratçısı.

Ruzi Nazar, Özbek asıllı istihbarat görevlisidir. II. Dünya Savaşı sırasında önce Sovyetler Birliği Kızıl Ordusu'nda, daha sonra Alman ordusunun bünyesindeki Türkistan Lejyonu'nda yer aldı. Savaş sonrasında Amerika Birleşik Devletleri'ne geçti ve Soğuk Savaş yıllarında CIA adına çalıştı. 1959-1971 yılları arasında Ankara'daki ABD Büyükelçiliğinde görev yaptı.

Ruzi Nazar, 1917 yılında günümüzde Özbekistan sınırları içinde bulunan Fergana Vadisi'ndeki Margilan şehrinde doğmuştur. Babası Cemşid Umirzakoğlu, Margilan'da ipek ticaretiyle uğraşan bir aileden geliyordu. Annesi Tacinissa ise Hokand Hanlığı döneminde bölgede tanınan bir aileye mensuptu. Ağabeyi Yoldaş Kari, Ruzi Nazar henüz çocukken Sovyet yönetimi tarafından milliyetçi direnişe katıldığı gerekçesiyle idam edildi. Ruzi Nazar, ilk öğrenimini Margilan'da gördü; daha sonra Özbekistan'ın başkenti Taşkent'te ekonomi eğitimi aldı. Gençlik yıllarında Özbekistan Komünist Partisinin gençlik yapılanmasında da bulundu.

II. Dünya Savaşı Yılları

Ruzi Nazar Ocak 1941'de askere alındı, Sovyet ordusunda teknik ve askeri eğitim görüp subay oldu ardından 22 Haziran 1941'de Nazi Almanyası ile SSCB arasında başlayan savaşa; Ukrayna Odessa cephesine gönderildi. Birkaç hafta sonra, Kızıl Ordu Nazi Almanyası'na doğru yürürken, ağır şekilde yaralandı ve birliğinden ayrı düştü. Ukraynalı bir aile tarafından kimliği gizlenerek tedavi edildi. Aynı yılın Ekim ayında, bir Nazi çavuşu tarafından, o sırada yeni kurulmuş olan Türkistan Lejyonu'na davet edildi. Bu birlik, Kızıl Ordu'da savaşmış Türkistanlı askerlerden mürekkepti. Bu askerlere göre bu lejyonlarda yer almak, Nazi Almanyası'na hizmet etmekten ziyade, kendi vatan topraklarının özgürlüğü için mücadele anlamına geliyordu.

Ruzi Nazar, Doğu Cephesi'nde savaşırken ikinci kez yaralandı. Bunun üzerine Naziler tarafından Berlin'de örgütlenen milliyetçi Türkistan liderliğine bağlı Türkistan Milli Birlik Komitesi'nde irtibat görevlisi yapıldı. Sonrasında Türkistan göçmen politikalarıyla çok yakından alakadar oldu. II. Dünya Savaşı boyunca, lejyonerlerin ihtiyaçlarıyla ilgilenmenin yanında, Nazi taraftarı General Andrey Vlasov'un Rus olmayan diğer lejyonların yanı sıra Türkistan Lejyonu'nu, kendi Rus Kurtuluş Ordusu'na dâhil etme çabalarını da savuşturmak vazifeleri arasındaydı.

Bu arada Berlin'de, Türkistanlı milliyetçilerle Vlasov'un Rus birliklerini destekleyen Heinrich Himmler ve SS arasında şiddetli çatışmalar yaşanmaktaydı. Ruzi Nazar, sonraki yıllarda, Ruslar ve sol kanat karşıtları tarafından sıklıkla SS ile işbirliği yapmakla suçlanacaktı. Bu tamamen yanlış bir iddia olmamakla birlikte, o ve Türkistan Milli Birlik Komitesi'ndeki diğer arkadaşları, SS'in Rus göçmen ve sığınmacı grupları destekleme yönündeki tutumlarına şiddetle muhalefet ediyorlardı.

1945 baharında, Türkistan Lejyonu Doğu Cephesi'nden çekildi ve kalan birlikler İtalya'da Bolzano yakınlarına yerleştirildi. Nazar, bizzat Alman Silahlı Kuvvetleri Yüksek Komutanlığı Başkanı Wilhelm Keitel tarafından bu birliklerin yeniden yapılandırılması için görevlendirildi.

Türkistan Lejyonu, Sovyet ordusunda bulunmuş Orta Asyalı askerlerden oluşturulmuştu. Ruzi Nazar, savaşın geri kalan bölümünde Alman ordusu bünyesindeki bu yapılanmada görev yaptı. Daha sonraki yıllarda Nazi olmadığını, Almanya ile iş birliğini Sovyet yönetimine karşı Türkistan'ın bağımsızlığı amacıyla yaptığını savundu. II. Dünya Savaşı'nın sona ermesinin ardından Sovyetler Birliği'ne teslim edilme ihtimali nedeniyle Almanya'da kaldı.

Almanya ve Amerika Birleşik Devletleri Yılları

1945 yılında Nazi Almanyası yenilgiyi kabul edip teslim olduğu sırada, Bavyera'da Rosenheim kasabasındaydı. İki Alman ailesinin yardım ve yataklığıyla Müttefik askerlerinden saklandı. Şayet yakalansaydı Sovyet Ordusu tarafından infaz edilmesi kaçınılmazdı. Barış tesis edilip, Rosenheim Amerikan işgali altına girince, saklanmaktan vazgeçti.

Savaş sonrasında Almanya'nın Amerikan işgal bölgesinde yaşayan Ruzi Nazar, Sovyetler Birliği karşıtı Orta Asyalı ve Doğu Avrupalı göçmenlerin faaliyetlerine katıldı. Bu dönemde Bavyera'nın önde gelenlerinden, bir anti-Nazi Katolik yargıcın kızı olan Alman Ermelinde Roth ile tanıştı ve 1946 yılının sonunda evlendi. Çiftin Sylvia ve Erkin adlarında iki çocuğu oldu. Kızı Sylvia Nasar, matematikçi John Nash'ın yaşamını konu alan A Beautiful Mind adlı biyografinin yazarı oldu.

Ruzi Nazar, 1951 yılına kadar, oldukça zorlu bir yaşam sürdürdü. Bir yandan geçimini temin etmeye çalışırken diğer taraftan Ukraynalı ve Orta Asyalı bir grup milliyetçi ile birlikte, Münih'te kurulmuş Bolşevik Karşıtı Milliyetçiler Örgütü'nde SSCB'ye karşı mücadele ediyordu. Bu örgüt Nazar'ın arkadaşları olan Stepan Bandera ve Yaroslav Stetsko tarafından kurulmuş, Rus olmayan milletlerin özgürlüğü için mücadele eden bir örgüttü.

Yeteneklerinin Amerikalılar tarafından keşfedilmesi uzun sürmedi. Tabi bunda, Türkistanlı göçmenlerin arasına sızmış bir Sovyet casusunu ortaya çıkarmasının da etkisi vardı. Ruzi Nazar 1951 yılında, ABD eski başkanlarından Theodore Roosevelt'in oğlu Archibald Roosevelt tarafından, Columbia Üniversitesi Orta Asya Enstitüsü'nde çalışmak üzere ABD'ye davet edildi. İlk olarak Voice of America'nın Özbekçe departmanının yayınlarında çalıştı.

Ruzi Nazar, Theodore Roosevelt'in kızı Ethel Roosevelt aracılığıyla 1954 yılında resmen CIA görevlisi oldu. Daha sonra Washington DC'ye taşındı.

1950'li yıllarda Sovyetler Birliği içindeki Rus olmayan halklar ve Orta Asya üzerine çalışmalar yürüttü. Nisan 1955 yılında Bağlantısız ülkelerin Endonezya'da toplanan Bandung Konferansı ve aynı yıl Eylül ayında Kahire'de düzenlenen toplantılara katıldı. 1959 yılının Temmuz ve Ağustos aylarında ise, Viyana'da düzenlenen Yedinci Dünya Öğrenci ve Gençlik Festivali'ne katıldı. Burada Nazım Hikmet ile de tanıştı. Bu tip toplantılardaki görevinin, Rusya'da diğer etnik kökenli halkların sömürge durumuna dikkat çekmenin yanı sıra, Sovyet ajanlarını ve köstebeklerini tespit edilmesi olduğu anlaşılmaktadır.

Türkiye Yılları

Ruzi Nazar, 1959 yılının sonunda ABD'nin Ankara Büyükelçiliğinde göreve başladı ve 1971 yılına kadar Türkiye'de kaldı. Görev yaptığı dönem, 27 Mayıs 1960 Darbesi ile 1971 12 Mart Muhtırası arasındaki siyasi gelişmeleri kapsadı.

Ruzi Nazar'ın Türkiye'deki yakın ilişkilerinden biri Alparslan Türkeş ileydi. İkili 1950'li yıllarda Alparslan Türkeş'in Washington DC'de görev yaptığı dönemde tanışmıştı. Aynı dönemde Askeri Ataşe Agasi Şen ile de tanışmıştı. Alparslan Türkeş'in 27 Mayıs 1960 Darbesi sonrasında Milli Birlik Komitesinden çıkarılarak yurt dışına gönderilmesinden sonra da ilişkileri sürdü. Ruzi Nazar'ın Türkiye'deki siyasi ve askerî gelişmelerdeki rolü konusunda sonraki yıllarda farklı iddialar ortaya atıldı. Biyografisini yazan Enver Altaylı, Ruzi Nazar'ın Alparslan Türkeş ve 14'lerin güvenliği için ABD Büyükelçiliği nezdinde girişimde bulunduğunu aktardı; bu anlatının bazı bölümleri ise bağımsız kaynaklarla kesinleştirilemedi.

Ruzi Nazar Ankara'daki görevi sırasında Türk siyasi hayatı, bürokrasisi, basını ve istihbarat çevrelerinden çeşitli kişilerle temas kurdu. Ruzi Nazar, Türkiye'de çalıştığı 11 yıl boyunca çok önemli ilişkiler kurdu. 1962 ve 1963'teki Talat Aydemir ayaklanmalarına yakından tanıklık etti. Yeni MİT Yasası'ndan, Komünizm ile Mücadele Derneği'nin kurulmasına kadar çok alanda faaliyet gösterdi. MİT Müsteşarı Mehmet Fuat Doğu ile yakın dostluk kurdu. Türkiye'deki görevini 1971 yılında tamamladıktan sonra Washington DC'ye döndü. Daha sonra Batı Almanya'nın Bonn kentinde yaklaşık on yıl görev yaptı.

İran ve Afganistan Görevleri

1979 İran Devrimi ve Tahran'daki ABD Büyükelçiliği rehine krizi sırasında İran'a gizli görevle gitti. Bu dönemde Tahran'daki durum ve Amerikalı diplomatların kurtarılmasına ilişkin seçenekler konusunda bilgi topladı. Afgan kökenli Alman bir halı satıcısı kılığında, ABD Tahran Büyükelçiliği'ndeki rehinelerin kurtarılması için yapılacak bir operasyonun değerlendirmesini yapmak üzere, gizlice İran'a girdi. İran Devrimi gerçekleştiğinden bu yana, İran'a giren ilk ABD görevlisiydi. CIA'nın Argo isimli (bu operasyon Argo isimli 2012 yapımı filme konu olmuş, ancak senaryoda Nazar'dan hiç bahsedilmemiştir.), ABD Elçiliği işgali sırasında, elçilik dışında mahsur kalan altı elçilik personelini kurtarmak için yürütülen gizli operasyonunda yer aldı.

1980'li yılların başında Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgalinin ardından Afganistan'a da gitti. Burada Sovyet kuvvetleri içindeki Orta Asya kökenli askerler ve Sovyet karşıtı Afgan gruplarıyla ilgili çalışmalar yürüttü. Kızıl Ordu'dan kaçan Özbek asıllı askerleri ABD saflarına katmak amacıyla birkaç kez Sovyet işgali altındaki Afganistan'a gitti. Burada, ABD tarafından SSCB işgaline karşı desteklenen, Batı karşıtı İslamcı mücahit liderlerden Gulbeddin Hikmetyar ile görüşmelerde bulundu. CIA'daki çalışmalarının önemli bölümü Sovyetler Birliği, Türkistan ve Orta Asya üzerine yoğunlaştı. ABD'ye döndükten sonra, yönetimdekilere, radikal İslamcı grupların desteklenmemesi gerektiği yönündeki tavsiyelerinin, dönemin yöneticileri tarafından göz ardı edildiğini söylemektedir.

Özbekistan'a Dönüşü

Sovyetler Birliği'nin dağılması ve Özbekistan'ın 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasının ardından Ruzi Nazar, yaklaşık yarım yüzyıl sonra doğduğu topraklara dönebildi. 1992 yılında Taşkent ve Margilan'ı ziyaret etti; Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov tarafından kabul edildi ve yıllardır görüşemediği akrabalarıyla buluştu.

Ailesi ve Son Yılları

Ruzi Nazar'ın Ermelinde Roth] ile evliliğinden Sylvia Nasar ve Erkin Nazar adlı iki çocuğu oldu. Sylvia Nasar gazetecilik ve ekonomi yazarlığı yaptı; Nobel Ekonomi Ödülü sahibi matematikçi John Nash hakkında yazdığı A Beautiful Mind adlı biyografi daha sonra yönetmen Ron Howard tarafından sinemaya uyarlandı. Filmin başrolünde Russell Crowe oynadı.

Ruzi Nazar, ileri yaşlarında yeniden Türkiye'ye yerleşti. Son yıllarını Antalya ve çevresinde geçirdi. 30 Nisan 2015 tarihinde 98 yaşında Antalya'nın ilçesi Fethiye'de bir huzurevinde hayatını kaybetti. Cenazesi Fethiye'de defnedildi.

Hakkında Yazılan Kitap

Eski MİT mensubu, gazeteci ve yazar Enver Altaylı, uzun yıllar tanıdığı Ruzi Nazar'ın yaşamını Ruzi Nazar: CIA'nın Türk Casusu adlı kitapta anlattı. Kitap 2013 yılında Doğan Kitap tarafından yayımlandı. Enver Altaylı'nın çalışması daha sonra İngilizce olarak A Dark Path to Freedom: Ruzi Nazar, from the Red Army to the CIA adıyla Oxford Üniversitesi Press tarafından yayımlandı.