Lysippos
Doğumu: MÖ 390 Sikyon kenti, Peloponnesos Yarımadası (Mora Yarımadası), Antik Yunan
Ölümü: MÖ 300 Sikyon, Antik Yunan
Heykeltıraş

Antik Yunan heykeltıraşı, Büyük İskender'in portre sanatçısı

Lysippos (Latince: Lysippus), MÖ 4. yüzyılda yaşamış Antik Yunan heykeltıraşıdır. Peloponnesos Yarımadası'ndaki Sikyon kentinde doğmuştur. Geç Klasik Dönem heykel sanatında insan bedeninin oranlarını yeniden yorumlaması ve Büyük İskender'in portrelerini yapmasıyla tanınır. Yaklaşık MÖ 370-300 yılları arasında etkin olduğu kabul edilir. Başlıca eserleri arasında Apoksiomenos (Kendini Temizleyen Atlet), Dinlenen Herakles, Kairos ve Büyük İskender heykelleri bulunur.

Heykellerini ağırlıklı olarak bronzdan yapan Lysippos, başı daha küçük, gövdeyi daha uzun ve ince gösteren figürler geliştirdi. Heykellerinin farklı açılardan izlenmesine olanak sağlayan duruşlar kullandı. Antik kaynaklarda Büyük İskender'in heykel portrelerini yapma ayrıcalığına sahip sanatçı olarak anılır.

Çocukluğu ve Sanat Eğitimi

Lysippos, Antik Yunan'ın Peloponnesos bölgesinde bulunan Sikyon kentinde MÖ 4. yüzyılda doğdu. Doğum ve ölüm tarihleri kesin olarak bilinmemektedir. Sanat hayatına ilişkin bilgiler büyük ölçüde kendisinden yüzyıllar sonra yaşamış Romalı yazar Yaşlı Plinius'un Naturalis Historia (Doğa Tarihi) adlı eseri ile Plutarch'un anlatılarına dayanmaktadır.

Yaşlı Plinius'a göre Lysippos başlangıçta bronz işçiliğiyle uğraşıyordu. Heykeltıraşlık konusunda belirli bir ustanın öğrencisi olmadığı, kendi çalışmalarıyla yetiştiği aktarılır. Aynı anlatıda, Sikyonlu ressam Eupompos'un sanatçıya doğayı örnek almasını öğütlediği belirtilir. Bu öğüt, sanatçının insan bedenini gözlemlemeye dayanan yaklaşımıyla ilişkilendirilmiştir.

Lysippos'un yetiştiği Sikyon, Antik Yunan dünyasında resim ve heykel eğitimiyle tanınan kentlerden biriydi. Sanatçının çalışmaları, MÖ 4. yüzyılda Yunan heykel sanatında daha hareketli duruşların ve değişen beden oranlarının kullanıldığı döneme rastlar.

Lysippos ve Büyük İskender

Lysippos, Makedonya Kralı Büyük İskender'in heykel portrelerini yapan sanatçı olarak tanınır. Antik kaynaklara göre İskender, heykelini yapma ayrıcalığını Lysippos'a, resmini yapma ayrıcalığını Apelles'e, değerli taş üzerine portresini işleme ayrıcalığını ise Pyrgoteles'e vermişti.

Plutarch, Büyük İskender'in başını hafifçe yana eğme alışkanlığının ve bakışlarının Lysippos tarafından başarılı biçimde betimlendiğini aktarır. Sanatçının İskender portrelerinde dalgalı saçlar, hafifçe yukarı kaldırılmış baş ve yana yönelen boyun duruşu görülür. Bu özellikler, hükümdarın sonraki dönemlerde yapılan portrelerinde de kullanılmıştır.

Lysippos'un Büyük İskender'i farklı yaşlarda ve çeşitli duruşlarda tasvir ettiği antik kaynaklardan anlaşılmaktadır. Ayakta duran, mızrak taşıyan ve at üzerinde betimlenen Büyük İskender heykelleri onunla ilişkilendirilir. Bununla birlikte günümüze ulaşan portrelerin hangi kayıp bronz özgün eserlere dayandığı her zaman kesin olarak belirlenememektedir.

Granikos Anıtı

MÖ 334 yılında Büyük İskender'in Pers ordusuna karşı kazandığı Granikos Savaşı'nın ardından, savaşta ölen Makedon süvarilerini anmak amacıyla bir heykel grubu hazırlandı. Antik kaynaklarda bu anıtın Lysippos tarafından yapıldığı belirtilir.

Makedonya'daki Dion kutsal alanına yerleştirilen anıt, Büyük İskender'in atlı heykeliyle birlikte savaşta ölen 25 süvarinin bronz heykellerinden oluşuyordu. Heykel grubu daha sonra Romalı komutan Quintus Caecilius Metellus Macedonicus tarafından Roma'ya götürüldü.

Granikos Anıtı'nın özgün heykelleri günümüze ulaşmamıştır. Eser, antik yazılı kaynaklar sayesinde bilinmektedir.

Sanat Anlayışı ve Heykel Üslubu

Lysippos, insan bedeninin oranlarını değiştiren heykeltıraşlar arasında yer alır. MÖ 5. yüzyılda yaşamış Polykleitos'un geliştirdiği oran anlayışında baş, gövdeye göre daha büyük görünürken Lysippos'un figürlerinde baş küçülmüş, uzuvlar uzamış ve gövde incelmiştir.

Polykleitos'un heykelleri geleneksel olarak yaklaşık yedi baş yüksekliğinde bir beden oranıyla açıklanırken Lysippos'un figürleri yaklaşık sekiz baş yüksekliğine yaklaşan oranlarla tanımlanır. Ancak bu ölçüler, sanatçıların bütün eserlerinde kullandıkları kesin matematiksel kurallar olarak değerlendirilmemelidir.

Yaşlı Plinius, Lysippos'un insan figürlerini gerçekte oldukları biçimden çok göze göründükleri biçimde tasvir ettiğini aktarır. Aynı kaynak, sanatçının özellikle saçların işlenişinde, başın küçültülmesinde ve uzuvların inceltilmesinde farklı bir yaklaşım geliştirdiğini belirtir.

Lysippos'un heykellerinde kollar ve bacaklar gövdeden uzaklaşabilir, figürün hareketi ön ve yan yönlere uzanabilir. Bu düzenleme, heykelin yalnızca karşıdan değil, çevresinde dolaşılarak izlenmesini de mümkün kılar. Apoksiomenos heykelinin öne uzanan kolları bu yaklaşımın bilinen örneklerindendir.

Kullandığı Malzeme ve Teknik

Lysippos, eserlerinin büyük bölümünü bronzdan yaptı. Antik Yunan heykeltıraşlığında bronz heykeller genellikle kayıp balmumu döküm yöntemiyle üretiliyordu. Bu teknik, mermerde destek gerektirebilecek ince uzuvların ve hareketli duruşların metalden yapılmasına olanak sağlıyordu.

Yaşlı Plinius, Lysippos'un yaklaşık 1500 eser ürettiğini aktarır. Bu sayı antik bir yazılı kaynağa dayanmaktadır ve günümüzde bağımsız olarak doğrulanamamaktadır.

Sanatçının özgün bronz heykellerinden hiçbiri kesin biçimde tanımlanarak günümüze ulaşmış değildir. Ona atfedilen kompozisyonlar çoğunlukla Roma döneminde yapılan mermer kopyalar, başka antik tasvirler ve yazılı kaynaklar aracılığıyla incelenmektedir. Antik bronz heykellerin bir bölümünün sonraki dönemlerde eritilerek yeniden kullanılması, özgün eserlerin kaybolmasının nedenlerinden biridir.

Başlıca Eserleri

Apoksiomenos (Kendini Temizleyen Atlet)

Apoksiomenos, spor yaptıktan sonra vücudundaki yağ, ter ve tozu strigilis adı verilen kazıma aletiyle temizleyen çıplak bir atleti betimler. Lysippos'un özgün bronz heykeli genellikle MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendirilir.

Figürün bir kolu ileri uzanmış, diğer eliyle temizlik hareketini gerçekleştirdiği gösterilmiştir. Başın gövdeye göre küçük tutulması, uzun bacaklar ve öne uzanan kollar Lysippos'un oran ve hareket anlayışıyla ilişkilendirilir.

Heykelin en bilinen Roma dönemi mermer kopyası 1849 yılında Roma'nın Trastevere bölgesinde bulunmuştur. Günümüzde Vatikan Müzeleri koleksiyonundadır ve genellikle Vatikan Apoksiomenos'u olarak anılır.

Yaşlı Plinius, Lysippos'un Apoksiomenos heykelinin Roma'da Marcus Vipsanius Agrippa tarafından yaptırılan hamamların önünde bulunduğunu anlatır. Roma İmparatoru Tiberius heykeli kendi konutuna taşıtmış, ancak halkın itirazları üzerine yeniden eski yerine koydurmak zorunda kalmıştır.

1996 yılında Hırvatistan'ın Lošinj Adası yakınlarında deniz altında bulunan ve daha sonra çıkarılan bronz Apoksiomenos heykeli de aynı atlet temizlenmesi konusunu işler. Günümüzde Mali Lošinj'deki Apoksiomenos Müzesi'nde sergilenen bu heykel, Lysippos'un özgün eseri olarak kesin biçimde kabul edilmez. Antik dönemde yaygın olan Apoksiomenos heykel tipinin farklı bir örneğidir.

Dinlenen Herakles (Farnese Herakles)

Lysippos'a bağlanan Herakles heykel tiplerinden biri, uzun süren mücadelelerinin ardından dinlenen mitolojik kahramanı gösterir. Herakles, sopasına dayanmış, başını hafifçe öne eğmiş ve ağırlığını bir bacağına vermiştir. Bir elinde Hesperidlerin altın elmalarını arkasında tuttuğu görülür.

Bu kompozisyonun en tanınan örneği, Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde bulunan Farnese Herakles heykelidir. Roma dönemine ait mermer eser, Atinalı heykeltıraş Glykon tarafından yapılmıştır ve Lysippos'un geliştirdiği kabul edilen Herakles tipine dayanır.

Farnese Herakles, 1546 yılında Roma'daki Caracalla Hamamları'nda bulunmuştur. Heykelin kaslı gövdesi, yorgun duruşu ve dinlenme anını betimlemesi, kahramanın fiziksel gücü ile bedensel yorgunluğunu aynı kompozisyonda bir araya getirir.

Tarentum Zeusu

Antik kaynaklarda Lysippos'un Güney İtalya'daki Tarentum (günümüzde Taranto) kentinde büyük bir bronz Zeus heykeli yaptığı belirtilir. Yaşlı Plinius bu heykeli yaklaşık 40 Roma arşını yüksekliğinde tanımlar. Bu ölçü yaklaşık 18 metreye karşılık gelir.

Tarentum Zeusu günümüze ulaşmamıştır. Heykelin ayrıntılı görünümü bilinmediğinden kompozisyonu hakkında kesin bir tasvir yapılamamaktadır.

Kairos (Fırsat)

Kairos, Antik Yunan düşüncesinde doğru zamanı veya ele geçirilmesi gereken fırsatı kişileştiren figürdür. Lysippos'un yaptığı Kairos heykeli günümüze ulaşmamıştır; ancak antik edebî betimlemeler ve daha sonraki kabartmalar aracılığıyla tanınır.

Heykelde Kairos, kanatlı ayakları bulunan genç bir erkek olarak tasvir edilmiştir. Alnında uzun bir saç tutamı vardır, başının arka bölümü ise saçsızdır. Bu düzenleme, fırsat yaklaşırken yakalanabileceği, geçtikten sonra ise tutulamayacağı düşüncesiyle açıklanır.

Antik şair Poseidippos'a atfedilen bir epigram, Lysippos'un Kairos heykelini ve figürün simgesel ayrıntılarını anlatır. Heykelin ayaklarının altında veya yanında ustura ağzıyla ilişkilendirilen bir denge motifi de bulunur.

Yayını Geren Eros

Lysippos'a atfedilen Yayını Geren Eros heykeli, aşk tanrısı Eros'u yayını hazırlarken betimler. Figür, genç bir erkek bedeniyle tasvir edilmiştir. Kolların hareketi ve gövdenin duruşu, heykelin farklı yönlerden izlenmesine olanak tanır.

Özgün bronz eser kaybolmuştur. Kompozisyon, Roma döneminde yapılmış kopyalar ve antik kaynaklar aracılığıyla bilinmektedir.

Krateros'un Delfi Av Anıtı

Büyük İskender'in komutanlarından Krateros adına Delfi'de yaptırılan bir anıt, İskender'in aslan avı sırasında yaşadığı tehlikeyi ve Krateros'un ona yardımını konu alıyordu.

Antik kaynaklar anıtın heykel çalışmalarını Lysippos ve Leokhares ile ilişkilendirir. Anıtın hangi bölümlerinin hangi sanatçı tarafından yapıldığı kesin olarak bilinmemektedir.

Delfi'deki bu eser, Makedonya hükümdarlığı çevresinde hazırlanan av sahnelerinin heykel sanatındaki örneklerinden biridir.

Helios'un Dört Atlı Arabası

Antik kaynaklarda Lysippos'un güneş tanrısı Helios'u dört atın çektiği bir arabayla betimleyen bronz bir heykel grubu yaptığı aktarılır. Eser Rodos ile ilişkilendirilir.

Özgün heykel grubu günümüze ulaşmadığı için ayrıntıları ve kesin görünümü bilinmemektedir.

Sokrates ve Atlet Portreleri

Lysippos'un filozof Sokrates'in bir portresini yaptığı antik kaynaklarda belirtilir. Günümüze ulaşan Sokrates portre tiplerinden bazıları bu kayıp heykelle ilişkilendirilmekle birlikte hangi kopyanın özgün kompozisyonu ne ölçüde koruduğu tartışmalıdır.

Sanatçı, atlet heykelleri de yaptı. Olimpiyat ve diğer Panhelenik yarışmalarda başarı kazanmış sporcuların heykelleri, Antik Yunan kentlerinde ve kutsal alanlarında dikiliyordu. Lysippos'un atlet tasvirleri, onun beden oranları ve hareket üzerindeki çalışmalarının başlıca örnekleri arasında değerlendirilir.

Ailesi, Öğrencileri ve Atölyesi

Lysippos, kendisinden sonra heykeltıraşlık yapan aile üyeleri ve öğrencileriyle de tanınır. Yaşlı Plinius'un aktardığı bilgilere göre oğulları Daippos, Boedas ve Euthykrates heykeltıraş olarak çalışmıştır.

Özellikle Euthykrates, babasının sanat anlayışını izleyen heykeltıraşlar arasında anılır. Antik kaynaklar onun atlet, av ve savaş konulu heykeller yaptığını belirtir.

Lysippos'un kardeşi Lysistratos, canlı insan yüzünden alçı kalıp alma uygulamasıyla ilişkilendirilir. Yaşlı Plinius, bu yöntemi kullanan ilk sanatçı olarak Lysistratos'u gösterir. Bu uygulama, portre yapımında yüzün fiziksel özelliklerinin doğrudan kaydedilmesine olanak sağlıyordu.

Rodoslu heykeltıraş Khares, Lysippos'un öğrencisi olarak bilinir. Khares, Dünyanın Eski Yedi Harikası arasında sayılan Rodos Heykeli'nin yapımcısıdır. Güneş tanrısı Helios'u temsil eden bu büyük bronz heykel, MÖ 3. yüzyılın başlarında Rodos'ta inşa edilmiştir.

Antik Kaynaklarda Lysippos

Lysippos hakkında bilgi veren başlıca antik yazarlar arasında Yaşlı Plinius, Plutarkhos, Marcus Tullius Cicero, Quintilianus ve Pausanias bulunur.

Yaşlı Plinius, Naturalis Historia adlı eserinin 34. kitabında sanatçının bronz heykellerinden, çalışma yönteminden, beden oranlarından ve eserlerinin sayısından söz eder. Apoksiomenos heykelinin Roma'daki serüveni de bu eserde anlatılır.

Plutarkhos, Büyük İskender'in yaşamını anlattığı biyografisinde Lysippos'un hükümdarın fiziksel özelliklerini nasıl tasvir ettiğine değinir. Marcus Tullius Cicero ve Quintilianus ise Yunan sanatının gelişimini ele aldıkları bölümlerde Lysippos'un heykellerini önceki sanatçıların eserleriyle karşılaştırır.

Pausanias'ın Yunanistan'ın Tasviri adlı eseri, sanatçının ve çevresinin kutsal alanlardaki heykelleri hakkında bilgiler içerir. Bu yazılı kayıtlar, kaybolmuş bronz eserlerin konularını ve bulundukları yerleri belirlemede kullanılmaktadır.

Başlıca Heykelleri ve Heykel Grupları

MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısı - Apoksiomenos (Kendini Temizleyen Atlet; özgün bronz heykel kayıp)
MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısı - Dinlenen Herakles (Farnese Herakles tipinin özgün kompozisyonu)
MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısı - Kairos (Fırsat; özgün heykel kayıp)
MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısı - Yayını Geren Eros (özgün bronz heykel kayıp)
MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısı - Tarentum Zeusu (anıtsal bronz heykel; kayıp)
MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısı - Büyük İskender portreleri (çeşitli heykel tipleri)
MÖ 334 sonrasında - Granikos Anıtı (Büyük İskender ve 25 Makedon süvarisinin bronz heykelleri; kayıp)
MÖ 4. yüzyılın sonları - Krateros'un Delfi Av Anıtı (Leokhares ile ilişkilendirilen ortak çalışma)
Tarihi kesin bilinmiyor - Helios'un Dört Atlı Arabası (bronz heykel grubu; kayıp)
Tarihi kesin bilinmiyor - Sokrates Portresi (özgün eser kayıp)
Tarihi kesin bilinmiyor - Atlet heykelleri ve yarışma galiplerinin portreleri

Lysippos'un eserlerinin büyük bölümü kaybolduğu için bu liste antik kaynaklarda adı geçen veya sanatçıya atfedilen başlıca çalışmaları kapsamaktadır. Günümüze ulaşan Roma dönemi kopyalarının özgün eserlerle ilişkisi her örnekte aynı kesinlikte değildir.

Lysippos, MÖ 300 yılında Sikyon, Yunanistan'da yaklaşık 90 yaşında ölmüştür.

Kaynak:Biyografiler.com