Aziz Ogan, Türk arkeolog, müzeci ve eski eserler uzmanıdır. Türkiye'de arkeoloji ve müzeciliğin kurumsallaşması sürecinde görev aldı. İzmir, Bergama ve Efes müzelerinin kuruluş çalışmalarını yürüttü. 1931-1954 yılları arasında İstanbul Arkeoloji Müzeleri Umum Müdürü olarak çalıştı.

Çocukluğu ve Eğitimi

Aziz Ogan, 1888 yılında İstanbul'un Haliç Bahriyesi semtinde doğdu. Babası, Edremitli Hacı Halilzade Ahmed Bey'dir. Ailesinin, Osmanlı ressamı, arkeolog ve müzeci Osman Hamdi Bey ile yakın dostluğu bulunuyordu.

İlk ve orta öğrenimini İstanbul'da tamamladı. 1903 yılında Osman Hamdi Bey'in kurduğu Sanayi-i Nefise Mektebi'ne girdi. Burada resim eğitimi aldı ve yabancı dil öğrenmeye çalıştı. Mezuniyetinin ardından Osman Hamdi Bey'in teşvikiyle Müze-i Hümayun'da çalışmaya başladı. Böylece meslek yaşamını eski eserlerin korunması, arkeoloji ve müzecilik alanlarında sürdürdü.

Arkeoloji ve Müzecilik Kariyeri

İzmir Yılları (1914-1931)

Aziz Ogan, müzedeki ilk görevlerinin ardından Batı Anadolu'da yürütülen arkeolojik çalışmalara katıldı. İzmir, Manisa ve Aydın çevresindeki kazılarda eski eserlerin korunması ve denetlenmesiyle ilgili görevler üstlendi.

1914 yılında İzmir Asar-ı Atika Müfettişliği'ne atandı. Ancak Birinci Dünya Savaşı nedeniyle bu görevine 1918 yılında başlayabildi. 1931 yılına kadar İzmir'de çalışarak bölgedeki arkeolojik eserlerin toplanması, korunması ve müzelerde sergilenmesi için çalışmalar yürüttü.

İzmir Arkeoloji Müzesi'nin kuruluşunu gerçekleştiren isimlerden biri oldu. Müze, 1924 yılında Basmane'deki Aya Vukla Kilisesi'nde oluşturuldu ve 1927 yılında ziyarete açıldı. Aziz Ogan, Bergama ve Efes'teki müzecilik çalışmalarını da yürüttü. Antik kentlerden çıkarılan eserlerin kayıt altına alınması, müzelere taşınması ve korunmasıyla ilgilendi.

İzmir'deki görevi sırasında Efes, Bergama ve Didim gibi antik yerleşimlerde yürütülen kazıları izledi. Kazı raporları, eski eser envanterleri ve müze çalışmalarına ilişkin belgeler hazırladı.

İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü (1931-1954)

1 Mart 1931 tarihinde, Osman Hamdi Bey'in kardeşi Halil Edhem Eldem'in emekliye ayrılmasının ardından İstanbul Müzeleri Umum Müdürlüğü'ne atandı. Bu görevi 1954 yılında emekliye ayrılıncaya kadar sürdürdü.

Müdürlüğü döneminde İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin koleksiyonlarının bilimsel yöntemlerle sınıflandırılması ve yeniden düzenlenmesi için çalıştı. Eski Şark Eserleri bölümünde Mısır, Part ve Himyerî eserlerine ayrılan yeni sergi salonları açıldı. Klasik arkeoloji, Bizans eserleri, seramik, sikke ve madalya koleksiyonlarının düzenlenmesine yönelik çalışmalar yapıldı.

Müzenin çivi yazılı tablet arşivinin oluşturulması ve geliştirilmesi, kimya laboratuvarı ile fotoğraf atölyesinin kurulması da onun müdürlüğü döneminde gerçekleştirildi. Müze binalarının korunması ve yangın tehlikesine karşı önlem alınmasıyla ilgilendi.

1934 yılından itibaren İstanbul Arkeoloji Müzeleri Yıllığı adlı yayının çıkarılmasını sağladı. Bu yayın aracılığıyla müzelerin koleksiyonları, arkeolojik araştırmalar ve müzecilik faaliyetleri hakkında bilgiler yayımlandı.

Ayasofya'nın 1935 yılında müze olarak ziyarete açılması ve Süleymaniye Külliyesi'ndeki Tabhane Medresesi'nin Türk ve İslam Eserleri Müzesi olarak düzenlenmesi onun müdürlüğü döneminde gerçekleşti.

Uluslararası Çalışmaları

Aziz Ogan, 1933 yılında Millî Eğitim Bakanlığı tarafından Avrupa müzelerinde incelemeler yapmak üzere görevlendirildi. Avusturya, Almanya, Hollanda, İngiltere, Fransa ve İtalya'daki müzeleri ziyaret etti. İtalya ve Yunanistan'daki arkeolojik kazı alanlarında uygulanan yöntemleri inceledi.

1939 yılında New York'ta düzenlenen Dünya Sergisi'ne Türkiye'nin Asar-ı Atika ve Müze Sergisi Heyeti Başkanı olarak katıldı. Sergide Türkiye'nin arkeolojik mirasının tanıtılmasıyla ilgili görev üstlendi.

Araştırmaları ve Yayınları

Aziz Ogan, müzecilik çalışmalarının yanı sıra Bizans tarihi, İstanbul'un tarihî yapıları ve arkeolojik eserler üzerine araştırmalar yaptı. Ayasofya, Kariye, Aya İrini ve Fethiye Camii gibi yapıların tarihini ve mimari özelliklerini inceledi.

İstanbul surları, Çinili Köşk, Bizans mozaikleri ve heykel sanatı hakkında çalışmalar hazırladı. Müze koleksiyonlarının tanıtılması amacıyla rehberler, envanter kayıtları ve araştırma notları oluşturdu. Çalışmalarının bir bölümü İstanbul Arkeoloji Müzeleri Yıllığı'nda yayımlandı.

Ailesi ve Özel Hayatı

5 çocuk sahibi olan Aziz Ogan Mesture Hanım ile evli idi. 1914 doğumlu kızı Jale, babasının mesleğine yönelmiş ve Türkiye'nin ilk kadın arkeoloğu olmuştur. Aziz Ogan'ın kızı Jale İnan, arkeoloji eğitimi alarak Türkiye'de klasik arkeoloji alanında akademik çalışmalar yürüttü. 1914 yılında doğan Jale İnan, özellikle antik heykel sanatı üzerine araştırmalar yaptı ve Perge ile Side kazılarında görev aldı.

Jale İnan, babasının İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndeki çalışmalarını anlatan yazılar da kaleme aldı. Aziz Ogan'ın mesleki belgeleri, yazışmaları, fotoğrafları ve araştırma notlarından oluşan arşivi, torunu Hüseyin İnan tarafından 2003 yılında Boğaziçi Üniversitesi'ne bağışlandı.

Ölümü

Aziz Ogan, 1954 yılında İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü görevinden emekliye ayrıldı. Ekim 1956 tarihinde İstanbul'da kalp krizi sonucu hayatını kaybetti. 68 yaşındaydı.

Ölümünün ardından arkeolog Arif Müfid Mansel, Türk Tarih Kurumu'nun Belleten dergisinde 1958 yılında yayımlanan bir biyografi yazısıyla Aziz Ogan'ın yaşamını ve müzecilik çalışmalarını ele aldı. Sanat tarihçisi Semavi Eyice de 1956 yılında onun hakkında bir anma yazısı yayımladı.

Aziz Ogan'ın arşivi, günümüzde Boğaziçi Üniversitesi bünyesinde korunmaktadır. Koleksiyonda müze yönetimiyle ilgili resmî yazışmalar, kazı raporları, tarihî yapıların fotoğrafları, araştırma notları ve çeşitli ülkelerdeki müzelerle yaptığı yazışmalar bulunmaktadır.