Türk müzisyen, besteci, yazar, yönetmen ve siyasetçidir. Tam adı Ömer Zülfü Livaneli’dir. Eserleri Joan Baez, Maria Farandouri, Maria del Mar Bonet gibi uluslararası sanatçılar tarafından yorumlanmıştır. Müzik, edebiyat ve sinema çalışmalarının yanı sıra kültürler arası diyalog ve barış girişimleriyle tanınır. Elia Kazan, Jack Lang, Vanessa Redgrave, Arthur Miller, Cengiz Aytmatov ve Mihail Gorbaçov gibi isimlerle kültürel ve toplumsal çalışmalar yürütmüştür. Filmleri ABD, Fransa, Almanya, İsviçre ve Japonya gibi ülkelerde gösterilmiştir.

Çocukluğu ve Eğitimi

Zülfü Livaneli, 20 Haziran 1946 tarihinde Konya'nın Ilgın ilçesinde, Mustafa Sabri Livaneli ve Şükriye Livaneli’nin çocuğu olarak doğmuştur. Ailesi, Artvin'in Yusufeli yöresinden gelmektedir. Çocukluk yıllarında müzikle ilgilenmeye başladı ve bağlama çalmayı öğrendi.

Ankara'daki Cumhuriyet Lisesinden mezun oldu. Türkiye Büyük Millet Meclisindeki resmî özgeçmişinde öğrenim gördüğü kurum olarak ABD Fairfax Konservatuarı belirtilmektedir. Yurt dışında yaşadığı yıllarda da müzik çalışmalarını ve eğitimini sürdürdü.

Müzik Kariyeri ve Yurt Dışı Yılları

Zülfü Livaneli, siyasi faaliyetleri nedeniyle 12 Mart Muhtırası sonrasındaki dönemde tutuklandı ve cezaevinde kaldı. 1972 yılında Türkiye’den ayrılarak İsveç'e yerleşti. Sonraki yıllarda Stockholm, Paris ve Atina gibi şehirlerde yaşadı. Yurt dışında bulunduğu dönem, müziğinin uluslararası çevrelere ulaşmasında önemli rol oynadı.

1973 yılında ilk albümü “Chants Révolutionnaires Turcs” Belçika'da yayımlandı. Ardından “Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz”, “Merhaba” ve “Nazım Türküsü” gibi albümler geldi. Bağlama ve Anadolu halk müziği geleneğini Batı müziğinin çalgıları ve düzenlemeleriyle bir araya getiren bir müzik anlayışı geliştirdi.

Nazım Hikmet’in şiirlerinden bestelediği şarkıları 1978 yılında yayımlanan “Nazım Türküsü” albümünde topladı. “Karlı Kayın Ormanı”, “Kız Çocuğu”, “Güneş Topla Benim İçin”, “Leylim Ley”, “Yiğidim Aslanım”, “Gözlerin” ve “Özgürlük” gibi besteleri farklı kuşaklardan dinleyicilere ulaştı.

Müziği uluslararası alanda ilgi görmeye başlayan Zülfü Livaneli, Yunan sanatçılar Maria Farandouri ve Mikis Theodorakis ile konserler verdi ve ortak kayıtlar yaptı. Eserleri Türkiye’de de Sezen Aksu, Leman Sam ve Gülden Karaböcek gibi sanatçılar tarafından yorumlandı.

1999 yılında İtalya'nın San Remo kentinde verilen Premio Tenco ödülüne layık görüldü. Besteleri Londra, Moskova, Berlin ve Atina gibi şehirlerin senfoni orkestralarınca seslendirildi. Çalışmaları, Zubin Mehta gibi uluslararası orkestra şeflerinin yönetiminde de icra edildi.

Sanat yaşamının ilerleyen dönemlerinde “Hayata Dair”, “Gökkuşağı Gönder Bana” ve film müziği albümleriyle üretimini sürdürdü. Besteleri, senfonik yorumlar ve farklı sanatçıların katıldığı saygı albümleriyle yeniden dinleyiciyle buluştu.

Sinema Çalışmaları

Zülfü Livaneli, 1970’li yıllarda film müziği alanında çalışmaya başladı. Tunç Okan’ın yönettiği “Otobüs”ün yanı sıra “Sürü”, “Yol”, “Hazal” ve “Yılanı Öldürseler” gibi yapımlar için müzik besteledi. Film müziklerinde halk müziği kaynaklarıyla dramatik anlatımı birleştirdi.

Müziklerini yaptığı, Yılmaz Güney ve Şerif Gören imzalı “Yol”, 1982 yılında Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye kazandı. Bu ödül Livaneli’ye film müziği dalında değil, filmin kendisine verilmiştir.

1987 yılında Yaşar Kemal’in aynı adlı romanından uyarladığı “Yer Demir Gök Bakır” ile uzun metrajlı film yönetmenliğine başladı. Senaryosunu da yazdığı film, Cannes Film Festivali’nin Belirli Bir Bakış bölümünde gösterildi ve uluslararası festivallerde ilgi gördü.

İkinci uzun metrajlı filmi “Sis”i 1988 yılında çekti. Filmde Rutkay Aziz, Uğur Polat ve Aslı İçözü ile birlikte Elia Kazan da rol aldı. “Sis”, Montpellier ve Valencia gibi festivallerde ödüller kazandı.

1993 yılında Türkan Şoray ve Mehmet Balkız’ın başrollerini paylaştığı “Şahmaran”ı yönetti. Film, onun sinema ve film müziği çalışmalarının sonuncusu olmadı; sonraki yıllarda da bu alanlarda üretmeye devam etti.

2010 yılında senaryosunu yazıp yönettiği “Veda” filminde Mustafa Kemal ATATÜRK’ün yaşamını, çocukluk arkadaşı Salih Bozok’un anlatısı üzerinden ele aldı. Böylece yönettiği uzun metrajlı kurmaca filmlerin sayısı dörde ulaştı.

“Mutluluk” adlı romanı, 2007 yılında Abdullah Oğuz tarafından sinemaya uyarlandı. Özgü Namal, Talat Bulut ve Murat Han’ın başrollerini paylaştığı filmin müziklerini de Livaneli besteledi. Bu çalışmasıyla Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde En İyi Müzik Ödülü’nü kazandı.

Edebiyat Hayatı

Zülfü Livaneli’nin ilk kitabı, 1978 yılında yayımlanan “Arafat’ta Bir Çocuk” adlı öykü kitabıdır. Göç, sürgün, yalnızlık ve insanın toplumsal koşullarla mücadelesi, edebiyatının öne çıkan konuları arasında yer aldı. Romanlarının yanı sıra deneme, anı, söyleşi, şiir ve çocuk edebiyatı türlerinde eserler verdi.

1996 yılında yayımlanan “Engereğin Gözündeki Kamaşma”, iktidar ve itaat ilişkilerini tarihsel bir atmosfer içinde ele aldı. 2001 yılında yayımlanan “Bir Kedi, Bir Adam, Bir Ölüm” ile Yunus Nadi Roman Ödülü’nü kazandı. Bu romanın bazı baskıları “Yalnızlık” adıyla yayımlandı.

2002 yılında yayımlanan “Mutluluk”, farklı toplumsal çevrelerden gelen üç kişinin karşılaşmasını konu aldı. Romanın İngilizce çevirisi “Bliss”, 2006 yılında Barnes & Noble’ın Discover Great New Writers programında ödüllendirildi.

“Leyla’nın Evi”nde İstanbul’un değişen toplumsal yapısını, “Son Ada”da ise bir ada topluluğu üzerinden baskı, doğa ve iktidar ilişkilerini işledi. 2008 yılında yayımlanan “Son Ada”, 2009 Orhan Kemal Roman Armağanı’na değer görüldü.

2011 yılında yayımlanan “Serenad”, kişisel bir aşk hikâyesini yakın tarihin trajedileriyle bir araya getirdi. Ardından “Kardeşimin Hikâyesi”, “Konstantiniyye Oteli” ve “Huzursuzluk” gibi romanları yayımlandı. Eserleri çok sayıda dile çevrildi; bazıları sinema ve tiyatroya uyarlandı.

Yaşar Kemal ile dostluğunu “Gözüyle Kartal Avlayan Yazar Yaşar Kemal”, Elia Kazan ile yolculuğunu ise “Elia ile Yolculuk” adlı kitaplarında anlattı. “Sevdalım Hayat”ta kendi yaşamını, sanat çalışmalarını ve tanıklık ettiği dönemi aktardı.

2021 yılında yayımlanan “Balıkçı ile Oğlu”nda Ege kıyılarındaki yaşamı ve göçmenlik sorununu ele aldı. 2022 yılında yayımlanan “Kaplanın Sırtında”da, II. Abdülhamid’in tahttan indirildikten sonra Selanik’te geçirdiği dönemi romanlaştırdı.

2024 yılında Erdal Öz ile dostluğunu ve mektuplaşmalarını konu alan “Sazın Teli Koptu” yayımlandı. Bunu 2025 yılında “Bekle Beni” romanı, 2026 yılında ise siyasi değerlendirmelerini bir araya getiren “Üç Kutuplu Türkiye” izledi.

Siyasi Hayatı ve Kültürel Çalışmaları

Zülfü Livaneli, Ekim 1986’da Cengiz Aytmatov’un davetiyle düzenlenen Issık Göl Forumu’na katıldı. Yaşar Kemal, Arthur Miller ve Federico Mayor gibi sanatçı ve düşünürlerle kültür, barış ve insanlığın geleceğine ilişkin görüş alışverişinde bulundu.

Mikis Theodorakis ile birlikte Türk-Yunan dostluğunu geliştirmeye yönelik çalışmalar yürüttü. Konserler, toplantılar ve ortak kültürel girişimler aracılığıyla iki ülke halkları arasındaki diyaloğu destekledi.

1994 yerel seçimlerinde Sosyaldemokrat Halkçı Parti'den İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığına aday oldu. Anavatan Partisi adayı İlhan Kesici, Refah Partisi adayı Recep Tayyip Erdoğan ve Doğru Yol Partisi adayı Bedrettin Dalan ile yarıştı. Oyların yaklaşık yüzde 20,30’unu alarak üçüncü oldu. Seçimi, yaklaşık yüzde 25,19 oy alan Recep Tayyip Erdoğan kazandı.

1996 yılında UNESCO İyi Niyet Elçisi olarak görevlendirildi. Kültürler arası anlayış, barış ve hoşgörü alanlarında çalıştı. Mayıs 2016’da, Diyarbakır’ın Sur ilçesindeki kültürel mirasın tahribatına ve insan hakları ihlallerine karşı kurumun tutumunu eleştirerek bu görevinden istifa etti.

2002 genel seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi'den İstanbul milletvekili seçildi. 22. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisinde görev yaptı. Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi ve Batı Avrupa Birliği Asamblesi Türk delegasyonlarında da yer aldı.

Ocak 2005’te yapılan CHP 13. Olağanüstü Kurultayı öncesinde genel başkan adaylığı gündeme geldi; ancak kurultayda aday olarak yarışmadı. Parti yönetimiyle yaşadığı görüş ayrılıklarının ardından 24 Şubat 2005 tarihinde CHP’den istifa etti. Milletvekilliğini 2007 yılına kadar bağımsız olarak sürdürdü.

2005 yılında Mikis Theodorakis ve bilim insanı Apostolos Papageorgiou ile birlikte Soranos Dostluk ve Bilim Ödülü’ne layık görüldü. 2006 yılında Türk-Yunan dostluğuna katkıları nedeniyle Theodorakis Ödülü’nü aldı.

Gazetelerde köşe yazıları da kaleme alan Zülfü Livaneli, bir dönem Vatan gazetesinde yazdı. Sanat, edebiyat ve toplumsal konulara ilişkin görüşlerini kitapları, söyleşileri ve yazıları aracılığıyla paylaşmayı sürdürdü.

Özel Hayatı

Zülfü Livaneli, 1964 yılında Ülker Tunçay ile evlendi. Çiftin 1966 yılında Aylin Livaneli adlı kızları dünyaya geldi. Aylin Livaneli de müzik ve yazarlık alanlarında çalışmalar yaptı.

Başlıca Ödülleri ve Onurlandırılmaları

1982 - Ankara Sanat Evi En İyi Film Müziği Ödülü — Yılanı Öldürseler
1983 - Edison Ödülü, Hollanda — Maria Farandouri Livaneli Söylüyor
1984 - Nokta Dergisi Doruktakiler — Yılın Müzisyeni
1989 - Montpellier Akdeniz Film Festivali Altın Antigone Ödülü — Sis
1989 - Antalya Altın Portakal Film Festivali En İyi İkinci Film Ödülü — Sis
1997 - Balkan Edebiyat Ödülü — Engereğin Gözündeki Kamaşma
1999 - Premio Tenco, İtalya
2000 - 37. Antalya Altın Portakal Film Festivali Yaşam Boyu Onur Ödülü
2001 - Yunus Nadi Roman Ödülü — Bir Kedi, Bir Adam, Bir Ölüm
2005 - Soranos Dostluk ve Bilim Ödülü
2006 - Theodorakis Ödülü
2006 - Barnes & Noble Discover Great New Writers Ödülü — Mutluluk / Bliss
2007 - Antalya Altın Portakal Film Festivali En İyi Müzik Ödülü — Mutluluk
2009 - Orhan Kemal Roman Armağanı — Son Ada
2014 - Légion d’honneur Nişanı, Fransa
2025 - Federico García Lorca Ödülü, İspanya

Albümleri ve Başlıca Müzik Yayınları

Liste; solo albümlerin yanı sıra konser kayıtları, ortak çalışmalar, film müzikleri ve derlemeleri de içermektedir.

1973 - Chants Révolutionnaires Turcs
1975 - Eşkıya Dünyaya Hükümdar Olmaz
1977 - Merhaba
1978 - Nazım Türküsü
1978 - Otobüs — Film müziği
1979 - Alamanya Beyleri
1980 - Atlının Türküsü
1980 - Günlerimiz
1980 - İnce Memed Türküsü
1982 - Maria Farandouri Livaneli Söylüyor
1983 - Yol — Film müziği
1983 - Eine Auswahl
1983 - Ada
1984 - İstanbul Konseri
1985 - Güneş Topla Benim İçin
1986 - Zor Yıllar
1986 - Hoş Geldin Bebek
1986 - 10 Yılın Ezgisi
1987 - Gökyüzü Herkesindir
1988 - Film Müzikleri
1990 - Crossroads
1993 - Saat 4… Yoksun
1995 - Neylersin
1996 - Janus
1996 - Yangın Yeri
1997 - Livaneli & Theodorakis: Birlikte / Together
1998 - Nefesim Nefesine
1999 - New Age Rhapsody — Londra Senfoni Orkestrası
1999 - Unutulmayanlar
2001 - İlk Türküler
2002 - Nazım Türküsü — Yeniden basım
2002 - Mediterranean Crossroads I
2004 - Mediterranean Crossroads II
2005 - Hayata Dair
2005 - Suyun Belleği
2006 - Efsane Konserler
2007 - Mutluluk — Film müziği
2008 - Dünya Solistlerinden Livaneli Şarkıları
2010 - Veda — Film müziği
2013 - Gökkuşağı Gönder Bana
2016 - Livaneli 50. Yıl: Bir Kuşaktan Bir Kuşağa — Saygı albümü
2024 - Minima Moralia

Kitapları

Yıllar mümkün olduğunca ilk yayımlanma tarihlerini göstermektedir. Yeni baskılarda eser adları ve yayın tarihleri farklılık gösterebilir.

1978 - Arafat’ta Bir Çocuk — Öykü
1981 - Geçmişten Geleceğe Türküler — Müzik yazıları
1987 - Dünya Değişirken — Düşünce yazıları
1988 - Sis — Senaryo
1991 - Türkiye Orta Zekâlılar Cenneti — Deneme
1992 - Diktatör ile Palyaço — Deneme
1993 - Şahmaran — Senaryo
1994 - Sosyalizm Öldü mü? — Deneme
1996 - Engereğin Gözündeki Kamaşma — Roman
1998 - Livaneli Besteleri — Nota kitabı
2001 - Bir Kedi, Bir Adam, Bir Ölüm — Roman
2002 - Mutluluk — Roman
2003 - Gorbaçov’la Devrim Üstüne Konuşmalar — Söyleşi
2006 - Leyla’nın Evi — Roman
2007 - Sevdalım Hayat — Otobiyografi
2008 - Son Ada — Roman
2010 - Veda — Senaryo
2010 - Sanat Uzun Hayat Kısa — Deneme
2011 - Serenad — Roman
2012 - Edebiyat Mutluluktur — Deneme
2012 - Harem — Anlatı
2013 - Kardeşimin Hikâyesi — Roman
2014 - Son Ada’nın Çocukları — Çocuk romanı
2015 - Konstantiniyye Oteli — Roman
2016 - Gözüyle Kartal Avlayan Yazar Yaşar Kemal — Anı, biyografi
2016 - Arkadaşıma Veda — Çocuk kitabı
2017 - Huzursuzluk — Roman
2017 - Elia ile Yolculuk — Anı
2017 - Atatürk’ün İzinde — Çocuk kitabı
2018 - Gölgeler — Öykü
2019 - Rüzgârlar Hep Gençtir — Roman
2019 - Şapka — Çocuk kitabı
2019 - Livaneli’nin Penceresinden — Yazılar
2020 - Gökyüzü Herkesindir — Şiir
2020 - Bizi Sürükleyen Nehir — Anlatı
2021 - Balıkçı ile Oğlu — Roman
2022 - Kaplanın Sırtında — Tarihî roman
2024 - Sazın Teli Koptu — Erdal Öz ile mektuplaşmalar ve anılar; yayına hazırlayan Cem Akaş
2025 - Bekle Beni — Roman
2026 - Üç Kutuplu Türkiye — Siyasi yazılar ve inceleme

Filmleri ve Televizyon Çalışmaları

Yönetmen ve Senarist

1987 - Yer Demir Gök Bakır — Sinema filmi; Yaşar Kemal’in romanından uyarlama
1988 - Sis — Sinema filmi
1993 - Şahmaran — Sinema filmi
2010 - Veda — Sinema filmi

Eserlerinden Uyarlanan Başlıca Yapımlar

1982 - Arafat’ta Bir Çocuk — Televizyon filmi
2007 - Mutluluk — Sinema filmi; yönetmen Abdullah Oğuz

Yapımcı

1990 - Boğaziçi’ne Sığınanlar — Televizyon dizisi
1993 - Şahmaran — Sinema filmi

Müziklerini Yaptığı Başlıca Yapımlar

1974 - Otobüs — Sinema filmi
1978 - Maden — Sinema filmi
1978 - Sürü — Sinema filmi
1979 - Hazal — Sinema filmi
1980 - Çıraklar — Kısa film
1981 - Yılanı Öldürseler — Sinema filmi
1982 - Yol — Sinema filmi
1984 - Gülibik — Sinema filmi
1985 - Kan — Sinema filmi
1986 - Kobay — Sinema filmi
1987 - Yer Demir Gök Bakır — Sinema filmi
1988 - Sis — Sinema filmi
1988 - Yedi Uyuyanlar — Sinema filmi
1990 - Boğaziçi’ne Sığınanlar — Televizyon dizisi
1991 - Uzlaşma — Sinema filmi
1993 - Şahmaran — Sinema filmi
2007 - Mutluluk — Sinema filmi
2008 - Vicdan — Sinema filmi
2008 - Gurbet Kuşları — Televizyon dizisi
2010 - Veda — Sinema filmi

Kendisi Olarak Yer Aldığı Belgeseller

2016 - Üvey Evlat
2017 - Yaşar Kemal Efsanesi