Mihail Gorbaçov, 1985-1991 yılları arasında Sovyetler Birliği'ni yöneten siyasetçidir. Sovyetler Birliği Komünist Partisinin son genel sekreteri, 1990'da oluşturulan SSCB devlet başkanlığı makamının ilk ve tek sahibidir. Glasnost ve Perestroyka politikalarını uyguladı; Amerika Birleşik Devletleri ile nükleer silahların azaltılmasına yönelik anlaşmalar yaptı. 1990 yılında Nobel Barış Ödülü'nü aldı.

Çocukluğu ve Eğitimi

Mihail Sergeyeviç Gorbaçov, 2 Mart 1931 tarihinde Kuzey Kafkasya'da, bugün Stavropol bölgesinde bulunan Privolnoye köyünde doğdu. Babası Sergey Andreyeviç Gorbaçov, annesi Mariya Panteleyevna Gorbaçova'dır. Rus ve Ukraynalı kökenlere sahip, tarımla uğraşan bir ailede büyüdü.

Çocukluğu Josef Stalin döneminde geçti. Her iki dedesi de 1930'lu yıllardaki siyasi baskılar sırasında tutuklandı. II. Dünya Savaşı sırasında babası cepheye gönderildi; yaşadığı köy Alman ordusunun işgali altında kaldı. Savaştan sonra eğitimini sürdürürken 1946-1950 yılları arasında yaz aylarında tarım işlerinde çalıştı ve babasına biçerdöver kullanımında yardım etti.

1950 yılında Moskova Üniversitesi Hukuk Fakültesine girdi. Öğrenciliği sırasında, 1952 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisine katıldı. 1955 yılında hukuk öğrenimini tamamlayarak Stavropol'e döndü. Savcılıkta kısa süre çalıştıktan sonra Komünist Gençlik Birliği Komsomol'un bölge örgütünde görev aldı.

Siyasi Kariyerinin Başlangıcı

1956 yılında Komsomol'un Stavropol şehir örgütünün, 1961'de ise bölge örgütünün birinci sekreteri oldu. Daha sonra Komünist Partinin yerel yönetim kademelerinde çalıştı. 1966'da Stavropol Şehir Komitesinin, 1970 yılında Stavropol Bölge Komitesinin birinci sekreterliğine getirildi. 1971 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesine seçildi.

1978 yılında tarımdan sorumlu Merkez Komitesi sekreteri olarak Moskova'ya taşındı. 1979'da Politbüro aday üyeliğine, 1980 yılında tam üyeliğine seçildi. Yuri Andropov döneminde parti yönetimindeki sorumlulukları arttı. Konstantin Çernenko'nun ölümünün ardından, 11 Mart 1985 tarihinde Komünist Parti genel sekreteri seçildi.

Glasnost ve Perestroyka

Göreve geldikten sonra parti ve devlet yönetiminde kadro değişiklikleri yaptı. 1985'te alkol tüketimini azaltmaya yönelik bir kampanya başlattı. Ekonomide verimliliği artırmayı ve yönetim sistemini değiştirmeyi amaçlayan Perestroyka politikasını uygulamaya koydu. İşletmelere daha fazla karar yetkisi verilmesi ve kooperatifler aracılığıyla sınırlı özel girişime izin verilmesi bu politikanın uygulamaları arasındaydı.

Glasnost politikasıyla basındaki kısıtlamalar gevşetildi; devlet yönetiminin sorunları ve Sovyet tarihindeki baskılar daha açık biçimde tartışılmaya başlandı. Siyasi reformlar kapsamında 1989'da Halk Temsilcileri Kongresi için birden fazla adayın yarışabildiği seçimler yapıldı.

1 Ekim 1988 tarihinde Yüksek Sovyet Prezidyumu başkanlığına seçilerek devlet başkanlığı görevini de üstlendi. Mayıs 1989'da yeniden düzenlenen Yüksek Sovyetin başkanı oldu. 15 Mart 1990 tarihinde Halk Temsilcileri Kongresi tarafından yeni oluşturulan SSCB devlet başkanlığı makamına seçildi. Aynı dönemde Komünist Partinin siyasi tekelini güvence altına alan anayasa hükmü kaldırıldı.

Ekonomik reformlar, tüketim mallarındaki kıtlığı ve üretim sorunlarını gideremedi. 1989 yazında kömür madencileri çalışma ve yaşam koşullarını protesto eden grevler düzenledi. Bu işçi eylemlerinden ayrı olarak Baltık cumhuriyetlerinde, Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan'da milliyetçi hareketler ve merkezî yönetime karşı talepler güçlendi. Cumhuriyetler arasındaki anlaşmazlıklar ile bağımsızlık talepleri, birlik yönetiminin karşı karşıya kaldığı başlıca sorunlar arasına girdi.

Dış Politikası ve Silahsızlanma Görüşmeleri

Kasım 1985'te Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Ronald Reagan ile Cenevre'de görüştü. İki lider nükleer silahlar, ikili ilişkiler ve bilimsel, kültürel iş birliği konularını ele aldı.

Ekim 1986'da Reykjavik'te yapılan ikinci zirvede nükleer silahların kapsamlı biçimde azaltılması tartışıldı. ABD'nin Stratejik Savunma Girişimi üzerindeki anlaşmazlık nedeniyle zirvede nihai anlaşmaya varılamadı. Görüşmelerin ardından sürdürülen müzakereler sonucunda Gorbaçov ve Ronald Reagan, 8 Aralık 1987'de Washington'da Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler Antlaşması'nı imzaladı. Antlaşma, iki ülkenin belirli menzillerdeki karadan fırlatılan balistik ve seyir füzelerinin ortadan kaldırılmasını öngörüyordu.

Gorbaçov yönetiminde Sovyet birliklerinin Afganistan'dan çekilmesi 1989'da tamamlandı. Aynı yıl Doğu Avrupa'daki komünist yönetimlerin değişmesine Sovyet ordusuyla müdahale edilmedi. 1990'da Doğu ve Batı Almanya'nın birleşmesini kabul etti.

9 Eylül 1990 tarihinde Helsinki'de ABD Başkanı George H. W. Bush ile görüştü. Zirvenin başlıca gündemi, Irak'ın Kuveyt'i işgali ve Körfez kriziydi. Aynı yıl uluslararası barış sürecindeki rolü nedeniyle Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldü.

1991 Darbe Girişimi ve Sovyetler Birliği'nin Dağılması

Gorbaçov, cumhuriyetlere daha fazla yetki tanıyan yeni bir birlik antlaşmasıyla Sovyetler Birliği'ni korumaya çalıştı. Ancak reformlara karşı çıkan parti, güvenlik ve ordu yöneticileri Ağustos 1991'de darbe girişiminde bulundu. Kırım'ın Foros bölgesindeki yazlığında bulunan Gorbaçov, ailesiyle birlikte alıkonuldu ve dış dünyayla iletişimi kesildi.

19 Ağustos 1991'de darbecilerin oluşturduğu Devlet Olağanüstü Hâl Komitesi, Gorbaçov'un sağlık nedenleriyle görev yapamadığını ileri sürerek yetkilerinin Devlet Başkanı Yardımcısı Gennadi Yanayev tarafından üstlenildiğini duyurdu. Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin darbeye karşı çıktı ve Moskova'da direniş çağrısı yaptı. Girişim üç gün içinde başarısız oldu; darbe yöneticilerinin çoğu tutuklandı.

22 Ağustos 1991'de Moskova'ya dönen Gorbaçov, devlet başkanlığı görevini yeniden yürütmeye başladı. 24 Ağustos'ta Komünist Parti genel sekreterliğinden istifa etti. Cumhuriyetlerin bağımsızlık kararları ve Rusya yönetiminin artan yetkileri karşısında Sovyet merkezî yönetiminin hareket alanı daraldı.

8 Aralık 1991'de Rusya, Ukrayna ve Belarus liderleri Belovej Anlaşması'nı imzalayarak Sovyetler Birliği'nin varlığının sona erdiğini ve Bağımsız Devletler Topluluğu'nun kurulduğunu ilan etti. 21 Aralık'taki Alma-Ata toplantısında sekiz cumhuriyetin daha katılmasıyla toplulukta yer alan cumhuriyetlerin sayısı 11'e ulaştı.

Mihail Gorbaçov, 25 Aralık 1991 tarihinde televizyondan yayımlanan konuşmasıyla SSCB devlet başkanlığından istifa ettiğini açıkladı. Ertesi gün Sovyetler Birliği'nin sona erdiği resmen kabul edildi.

Devlet Başkanlığından Sonraki Çalışmaları

1992 yılında sosyoekonomik ve siyasi araştırmalar yapmak üzere Gorbaçov Vakfını kurdu. 1993'te çevre sorunlarıyla ilgilenen Uluslararası Yeşil Haçın kuruluşuna öncülük etti. Uluslararası toplantılara katıldı, konferanslar verdi ve kitaplar yayımladı.

1996 yılında Rusya devlet başkanlığı seçiminde aday oldu; oyların yaklaşık yüzde 0,5'ini alarak ilk turda elendi. Daha sonra sosyal demokrat siyasi oluşumlarda görev aldı. Rusya Sosyal Demokrat Partisinin kuruluş çalışmalarına katıldı; 2007'de Sosyal Demokratlar Birliği adlı hareketin kurucuları arasında yer aldı.

1997 yılında Pizza Hut reklamında oynadı. Reklamdan elde edeceği geliri, perestroyka dönemine ilişkin kütüphane ve arşiv çalışmalarında kullanacağını açıkladı.

1993 yılında Carleton Üniversitesi, 2005 yılında Münster Üniversitesi tarafından fahri doktora ile onurlandırıldı. 2005'te Almanya'nın birleşmesine katkısı nedeniyle Point Alpha Ödülü'nü aldı.

Ailesi ve Ölümü

Üniversite yıllarında, Moskova Üniversitesi Felsefe Fakültesinde öğrenim gören Raisa Maksimovna Titarenko ile tanıştı. Çift, 25 Eylül 1953 tarihinde evlendi. 6 Ocak 1957'de kızları İrina Gorbaçova doğdu. Eşi Raisa Gorbaçova, 20 Eylül 1999 tarihinde hayatını kaybetti.

Mihail Gorbaçov, 30 Ağustos 2022 tarihinde Moskova'da tedavi gördüğü hastanede 91 yaşında öldü. 3 Eylül 2022'de düzenlenen cenaze töreninin ardından Novodeviçi Mezarlığı'nda eşinin yanına defnedildi.