Reşat Ekrem Koçu, Türk tarihçi, yazar, araştırmacı ve öğretmendir. Osmanlı tarihi, İstanbul'un gündelik yaşamı, kültürü ve şehir tarihi üzerine yazdığı kitaplarla tanınır. En kapsamlı çalışması, 1944 yılında yayımlamaya başladığı ve tamamlayamadığı İstanbul Ansiklopedisi'dir. Tarihî romanları, biyografileri ve araştırma kitaplarında Osmanlı toplumunun farklı kesimlerini, tarihî kişilikleri ve İstanbul'un geçmişini ele aldı.

Reşat Ekrem Koçu, 1905 yılında İstanbul'da doğdu. Babası gazeteci ve eğitimci Ekrem Reşat Bey, annesi Hacı Fatma Hanım'dır. Babası, Maarif Nezareti tercüme kaleminde çalışmış; Tarîk, Ma‘lûmât ve Cerîde-i Havâdis gazetelerinde yazılar yazmıştır. Daha sonra Konya Sanayi Mektebi müdürlüğüne atanmış ve Konya'da yayımlanan Babalık gazetesinde başyazarlık yapmıştır. 1925 yılında İstanbul'a dönen Ekrem Reşat Bey, 1933'teki ölümüne kadar Cumhuriyet gazetesinin memleket haberleri servisini yönetmiştir.

Çocukluğu ve Eğitimi

Reşat Ekrem Koçu, çocukluğunun bir bölümünü babasının görevi nedeniyle Konya'da geçirdi. İlköğrenimini burada Anadolu İntibah Mektebinde yaptı. Birinci Dünya Savaşı yıllarında eğitim kurumlarının kapanması üzerine annesiyle birlikte İstanbul'a döndü. Daha sonra yatılı olarak Bursa Erkek Lisesinde öğrenim gördü ve 1921 yılında mezun oldu.

Yükseköğrenimini İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümünde tamamladı. 1931 yılında mezun olduktan sonra tarihçi Ahmet Refik Altınay'ın asistanı oldu. Osmanlı tarihi üzerine akademik çalışmalar yürüttü. Hocası Ahmet Refik Altınay'ın 1933 Üniversite Reformu sırasında görevinden uzaklaştırılması üzerine Reşat Ekrem Koçu da üniversiteden istifa etti.

Öğretmenlik ve Yazarlık Kariyeri

Üniversiteden ayrıldıktan sonra Kuleli Askerî Lisesi, Vefa Lisesi ve Pertevniyal Lisesinde tarih öğretmenliği yaptı. Öğretmenlik mesleğini sürdürürken gazete ve dergilerde tarih araştırmaları, makaleler, hikâyeler ve romanlar yayımladı.

Cumhuriyet Gazetesi, Yeni Sabah Gazetesi, Milliyet Gazetesi, Hergün Gazetesi, Yeni Tanin Gazetesive Tercüman Gazetesi'nde yazıları çıktı. Hayat Tarih Mecmuası, Resimli Tarih Mecmuası, Tarih Dünyası, Hayat Mecmuası, Yeşilay, Büyük Doğu, Hafta, Türk Folklor Araştırmaları ve İstanbul Enstitüsü Mecmuası gibi yayınlarda da çalışmaları yayımlandı.

Reşat Ekrem Koçu, tarihî olayları ve kişileri anlatırken arşiv belgelerinden, eski gazetelerden, hatıratlardan, seyahatnamelerden ve çeşitli tarih kaynaklarından yararlandı. Özellikle Osmanlı dönemindeki gündelik yaşam, meslekler, eğlence kültürü, kıyafetler, saray çevresi ve İstanbul'un mahalleleri üzerine çalıştı.

Yazarlığında tarih araştırmaları ile hikâye ve roman türlerini birlikte kullandı. Patrona Halil, Kabakçı Mustafa, Kösem Sultan ve Forsa Halil gibi eserlerinde tarihî kişilerin yaşamlarını ve dönemlerinin olaylarını anlattı. Eski İstanbul'da Meyhaneler ve Meyhane Köçekleri adlı kitabında ise İstanbul'un eski eğlence hayatını inceledi.

İstanbul Ansiklopedisi

Reşat Ekrem Koçu, en kapsamlı çalışması olan İstanbul Ansiklopedisi'ni Kasım 1944'te fasiküller hâlinde yayımlamaya başladı. İstanbul'un tarihini, coğrafyasını, mimarisini, mahallelerini, sokaklarını, insanlarını, geleneklerini ve gündelik yaşamını kapsayan bir başvuru eseri hazırlamayı amaçladı. Ansiklopediyi İstanbul'un "muazzam kütüğü" olarak tanımladı.

Ansiklopedide camiler, çeşmeler, hanlar, hamamlar, mezarlıklar ve tarihî yapılarla birlikte tulumbacılar, kayıkçılar, esnaf, sanatçılar, devlet adamları ve şehir yaşamında iz bırakmış çeşitli kişiler hakkında maddeler yer aldı. İstanbul'un kaybolan gelenekleri, eski eğlence mekânları, meslekleri ve halk arasında anlatılan olayları da esere dâhil etti.

Reşat Ekrem Koçu, ansiklopedinin hazırlanmasında tarihçilerden, edebiyatçılardan, araştırmacılardan ve sanatçılardan yararlandı. Maddelerin bir bölümü çizimler, portreler ve tarihî görsellerle desteklendi. Ansiklopedi, İstanbul'un resmî tarihinin yanı sıra şehrin gündelik yaşamına ilişkin çok sayıda bilgiyi de bir araya getirdi.

1944 yılında başlayan ilk yayın döneminde 34 fasikül çıkarıldı. Ekonomik güçlükler nedeniyle 1951 yılında yayına ara verildi. Reşat Ekrem Koçu, 1958 yılında ansiklopediyi ilk fasikülden başlayarak yeniden yayımlamaya girişti.

İkinci yayın döneminde ansiklopedi 173 fasikül ve 11 cilde ulaştı. Başlangıçta 24 cilt olarak tasarlanan çalışma, 1973 yılında yayımlanan ve "Gökçınar (Mehmed)" maddesiyle sona eren fasikülden sonra devam edemedi. Böylece ansiklopedi G harfinde yarım kaldı.

Reşat Ekrem Koçu, uzun yıllar boyunca ansiklopedinin araştırma, yazım, derleme ve yayın işleriyle uğraştı. Çalışmanın mali yükünü karşılamakta güçlük çekti ve ailesinden kalan Göztepe'deki köşk satıldı. Buna rağmen ansiklopedinin yayımlanmamış maddeleri üzerinde çalışmayı sürdürdü.

Diğer Araştırmaları ve Edebî Çalışmaları

Reşat Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi dışında Osmanlı tarihi, Türk kültürü, tarihî kişilikler ve şehir yaşamı üzerine çok sayıda eser hazırladı. Osmanlı Padişahları, Yeniçeriler, Topkapı Sarayı, Fatih Sultan Mehmed ve Osmanlı Tarihinin Panoraması bu çalışmalar arasındadır.

1967 yılında yayımlanan Türk Giyim, Kuşam ve Süslenme Sözlüğü adlı eserinde tarih boyunca kullanılan giysileri, süs eşyalarını ve bunlarla ilgili terimleri derledi. İstanbul Tulumbacıları adlı çalışmasında ise İstanbul'un eski yangın söndürme teşkilatını ve tulumbacı kültürünü ele aldı.

Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme adlı eserinin bazı bölümlerini sadeleştirerek yayımladı. Tarihî olayları konu alan kitaplarının yanı sıra çocuklara yönelik hikâyeler ve romanlar da kaleme aldı.

Özel Hayatı ve Ölümü

Reşat Ekrem Koçu hiç evlenmedi. Yaşamının son yıllarını İstanbul'da, araştırmaları ve ansiklopedi arşiviyle birlikte yaşadığı bir apartman dairesinde geçirdi. Mehmet adında evlat edindiği bir genç bulunuyordu.

Reşat Ekrem Koçu 6 Temmuz 1975 tarihinde İstanbul'da 70 yaşında hayatını kaybetti. Sahrayıcedid Mezarlığı'na defnedildi.

Ölümünün ardından İstanbul Ansiklopedisi için topladığı belgeler, notlar, çizimler ve diğer arşiv malzemeleri dağıldı. Bu malzemenin bir bölümü sonraki yıllarda araştırma kurumlarının koleksiyonlarına girdi.

Reşat Ekrem Koçu ve İstanbul Ansiklopedisi Arşivi

Reşat Ekrem Koçu'nun ansiklopedi için hazırladığı yayımlanmamış maddeler, belgeler, fotoğraflar ve çizimler, Kadir Has Üniversitesi ile Salt Araştırma'nın çalışmaları kapsamında bir araya getirildi. Arşiv, araştırmacıların kullanımına açılmak üzere tasnif edildi ve dijital ortama aktarıldı.

Kitapları ve Eserleri

İstanbul Tarihi, Osmanlı Kültürü ve Araştırma Eserleri

1974 - Dârülaceze (1895-1974) (Araştırma)
1967 - Türk Giyim, Kuşam ve Süslenme Sözlüğü (Kültür tarihi ve sözlük)
1965 - Fatih Sultan Mehmed (Tarih ve biyografi)
1964 - Yeniçeriler (Tarih araştırması)
1964 - Osmanlı Tarihinin Panoraması (Tarih, iki ciltlik baskı)
1960 - Osmanlı Padişahları (Tarih)
1960 - Topkapı Sarayı (Tarih ve mimarlık)
1947 - Yusufun Borcu
1953 - Sihirli Şamdan
1953 - Türk İstanbul (Şehir tarihi)
1947 - Murat Reis'in Oğlu: Korsan Romanı
1947 - Eski İstanbul'da Meyhaneler ve Meyhane Köçekleri (Kültür tarihi)
1944-1973 - İstanbul Ansiklopedisi (Ansiklopedi, 11 cilt, tamamlanmamış)
1938 - Tarihin Ön Çağları (Tarih)
1934 - Osmanlı Muâhedeleri ve Kapitülasyonlar 1300-1920 ve Lozan Muâhedesi (Tarih araştırması)
1934 - Bizans Tarihi (Şarkî Roma İmparatorluğu) 395-1453 (Tarih)
1934 - Tarihten Evvelki Zamanlar (Tarih)
1934 - Cengiz Han ve Türk Moğol İmparatorluğu
1933 - Selçuk İmparatorluğu: Alparslan ve Bizanslılar, Kılıç Aslan ve Haçlılar (Tarih)
1933 - Timur ve Oğulları
1933 - Sümer Türkleri: Eski Zaman Medeniyetlerinin İlk Ocağını Kuran Türk Ustalar (Tarih)
1933 - Attila ve Hunlar
1932 - Kotra ile Akdeniz'de Bir Gezinti
1930 - En Eski Zamanlardan Bugüne Türk Tarih Bilgisi (Tarih)
İstanbul Camileri (Şehir tarihi, ilk yayın yılı kesinleştirilemedi)
1981 - İstanbul Tulumbacıları (Şehir tarihi, ölümünden sonra yayımlanan baskı)

Tarihî Romanları ve Hikâyeleri

1973 - Bağdat Kervanı
1973 - Murat Reis
1972 - Kösem Sultan (Tarihî roman)
1968 - Kabakçı Mustafa: Bir Serserinin Romanlaştırılmış Hayatı (Tarihî roman)
1967 - Patrona Halil: Devlet Gücünü Zedelemiş Bir Serserinin Romanlaştırılmış Hayatı (Tarihî roman)
1963 - Haşmetli Yosmalar (Tarihî anlatılar)
1962 - Forsa Halil (Tarihî roman)
1962 - Erkek Kızlar (Roman)
1960 - Tarihimizde Kahramanlar (Tarihî anlatılar)
1954 - İlk Kurşun: Milli Hikâyeler
1952 - Tarihimizde Garip Vakalar (Tarihî anlatılar)
1944 - Esircibaşı: Lâle Devrinde Bir Aşk Romanı
1944 - Gizli Yol: Meraklı Çocuk Romanı
1944 - Tarihteki Güzel Kadınlar: Taçlı Fahişeler (Tarihî anlatılar)
1944 - Eskici Baba
1935 - Konuşan Eşek
1935 - Kontesin Pabuçları
1934 - Hatice Sultan ile Ressam Melling: Tarihten Hikâyeler (Tarihî anlatı)
1933 - Kızlarağasının Piçi

Diğer Eserleri

1974 - Çocuklar Cumhuriyeti
1973 - Son Yeniçeri
1965 - Acı Su: Şiirler (Şiir)
1962 - Dağ Padişahları
(inceleme)
1960 - Halil İbrahim Aşçıdede, Hatıralar: Geçen Asrı Aydınlatan Kıymetli Vesikalardan Bir Eser
1960 - İçinde Geçen Vakalar, Eski Saray Hayatı ve Teşkilatı ile Beraber Adım Adım, Köşe Köşe Topkapu Sarayı
1955 - Osman Gazi'den Atatürk'e: 600 Yılın Panoraması (inceleme)
1953 - Türk Tarihinde 50 Büyük Adam (inceleme)
1953 - Türk İstanbul (inceleme)
1953 - İstanbul Cenginde Fatih Sultan Mehmed'in On Fedaisi
1953 - Fatih Sultan Mehmed (1430-1481)
1952 - Kanuni Sultan Süleyman'ın Beş Fedaisi
1951 - Balabancık: İstanbul'un Taşı Toprağı Altın
1948 - İstanbul Camileri (inceleme)
1938 - Ahmet Rasim: Hayatı, Seçme Şiir ve Yazıları (Biyografi ve derleme)
1938 - Çocuklar: Hatıralar ve Hikâyeler (Edebiyat)
1944 - Kara Korsanın Peşinde 248 Çocuk
1944 - İlkokulda Tarihe Giriş
1944 - Evliya Çelebi Seyahatnâmesi (6 Kitap) (çeviri)
1943-1967 - Evliya Çelebi Seyahatnamesi (Seçme bölümlerin sadeleştirilmesi, altı cilt)
1943 - Sokollu Mehmed Paşa
1942 - Gemici Sin Bad'ın Harikulâde Maceraları
1940 - 1588'de Anadolu'nun Bir Köşesi: İzmit- Geyve- Torbalı- Mudurnu- Nallıhan- Beypazarı- Sivrihisar- Gemlik (çeviri)
1940 - Haşmet, Viladetname: III. Mustafa'nın Kızı Hibetullah Sultan'ın Doğum Donanması
1942 - Define Adası (çeviri)
1939 - Seyid Vehbi, Sûrnâme: III. Ahmet'in Oğullarının Sünnet Düğünü

(çeviri)
1939 - 1786'da Türkiye (çeviri)
1939 - 1869'da Trabzon'dan Erzurum'a (çeviri)
1939 - 1717-1718'de (Lâle Devri Başlarında) Türkiye (çeviri)
1939 - 1655-1656'da İstanbul ve Türkiye (çeviri)
1938 - 1874'de İstanbul (çeviri)
1937 - Hayreddin Barbaros (inceleme) (Barbaros Hayreddin Paşa)
1936 - Mimar Sinan (inceleme)