Shoshana Zuboff, Amerikalı sosyal psikolog, akademisyen, yazar ve teknoloji araştırmacısıdır. Dijital teknolojilerin çalışma hayatı, ekonomi, bireysel özgürlükler ve demokrasi üzerindeki etkilerini incelemektedir. Özellikle "gözetim kapitalizmi" (surveillance capitalism) kavramıyla tanınır. Harvard Business School'da Charles Edward Wilson İşletme Profesörü olarak görev yapmış, emekliliğinin ardından emerita profesör (Emeritus Profesör) unvanını almıştır. Başlıca eserleri In the Age of the Smart Machine (1988), The Support Economy (2002) ve The Age of Surveillance Capitalism (2019) adlı kitaplardır.

Shoshana Zuboff, 18 Kasım 1951 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri'nde, New England bölgesinde doğdu. Çocukluğunun önemli bir bölümünü ailesiyle birlikte Arjantin'de geçirdi. Daha sonra Amerika Birleşik Devletleri'ne dönerek öğrenimini sürdürdü. Gençlik yıllarında felsefe, insan davranışları ve toplumsal kurumların işleyişiyle ilgilendi.

Çocukluğu ve Eğitimi

Shoshana Zuboff, üniversite öğrenimini Chicago Üniversitesi'nde tamamladı. Burada felsefe eğitimi aldı ve lisans derecesini kazandı. Felsefe öğrenimi sırasında bireyin toplumsal kurumlarla ilişkisi, insan davranışlarının oluşumu ve modern toplumdaki otorite biçimleri üzerine çalıştı.

Lisans eğitiminin ardından Harvard Üniversitesi'nde sosyal psikoloji alanında doktora öğrenimi gördü. Doktora çalışmalarında bireylerin çalışma ortamlarıyla ilişkilerini, psikolojik gelişimlerini ve örgütlerin insan davranışları üzerindeki etkilerini araştırdı.

1980 yılında The Ego at Work: Psychological Development in an Organizational Context başlıklı doktora tezini tamamladı. Çalışmasında iş yaşamı ile kişisel gelişim arasındaki ilişkileri sosyal psikoloji açısından inceledi.

Akademik eğitimi sırasında örgütsel davranış, sosyal psikoloji ve teknoloji arasındaki ilişkiler üzerinde yoğunlaştı. Sonraki araştırmalarında bilgisayarların iş yerlerine girmesiyle çalışanların görevlerinin ve yöneticilerle ilişkilerinin nasıl değiştiğini ele aldı.

Akademik Kariyeri

Shoshana Zuboff, 1981 yılında Harvard Business School öğretim kadrosuna katıldı. İşletme yönetimi, örgütsel davranış, bilgi teknolojileri ve çalışma yaşamı üzerine araştırmalar yürüttü. Harvard Business School'da kadrolu profesörlük elde eden ilk kadın akademisyenlerden biri oldu.

Daha sonra Charles Edward Wilson İşletme Profesörlüğü kürsüsüne atandı. Bu görev kapsamında teknolojik dönüşümün işletmeler ve çalışanlar üzerindeki etkilerini araştırdı. Bilgisayarlaşmanın üretim süreçlerine, yönetim ilişkilerine ve çalışanların bilgiye erişimine getirdiği değişiklikleri inceledi.

1993 yılında Harvard Business School bünyesinde Odyssey: School for the Second Half of Life adlı yönetici eğitim programını kurdu. Program, çalışma hayatının ileri dönemlerinde bulunan bireylerin kariyerlerini, kişisel hedeflerini ve yaşamlarının sonraki aşamalarını değerlendirmelerine yönelik eğitimler sunuyordu.

2014 ve 2015 yıllarında Harvard Hukuk Fakültesi bünyesindeki Berkman Center for Internet and Society'de öğretim üyesi araştırmacı statüsünde bulundu. Bu dönemde dijital platformların ekonomik yapısını, veri toplama uygulamalarını ve internet şirketlerinin kullanıcılar üzerindeki etkilerini incelemeyi sürdürdü.

Harvard Business School'dan emekli olduktan sonra Charles Edward Wilson Professor Emerita unvanını aldı. Akademik çalışmalarını dijital teknolojiler, gözetim kapitalizmi ve insan hakları alanlarında sürdürdü.

Teknoloji ve Çalışma Hayatı Üzerine Araştırmaları

Shoshana Zuboff, 1988 yılında In the Age of the Smart Machine: The Future of Work and Power (Akıllı Makine Çağında: İşin ve İktidarın Geleceği) adlı kitabını yayımladı. Kitap, bilgisayar teknolojilerinin iş yerlerinde kullanılmasının çalışanlar, yöneticiler ve örgüt yapıları üzerindeki etkilerini ele aldı.

Araştırması sırasında fabrikalarda, bürolarda ve farklı meslek gruplarının çalışma ortamlarında incelemeler yaptı. Bilgisayarların yalnızca işleri otomatikleştirmediğini, aynı zamanda yapılan faaliyetler hakkında daha önce elde edilemeyen bilgilerin kaydedilmesini sağladığını belirledi.

Bu çalışmasında "informating" kavramını geliştirdi. Kavram, dijital teknolojilerin yapılan işleri bilgiye dönüştürme kapasitesini açıklamaktadır. Zuboff'a göre bilgisayar sistemleri, üretim ve yönetim süreçlerini hızlandırırken aynı zamanda çalışanların faaliyetleri hakkında yeni bilgiler oluşturuyordu.

Bilgi teknolojilerinin iki farklı biçimde kullanılabileceğini savundu. Birinci kullanım biçimi, mevcut işlerin otomatikleştirilmesi ve çalışanların faaliyetlerinin denetlenmesiydi. İkinci biçim ise elde edilen bilgilerin çalışanların öğrenmesini, karar alma süreçlerine katılmasını ve işlerini geliştirmesini sağlamasıydı.

Shoshana Zuboff, teknolojinin çalışma hayatındaki sonuçlarının yalnızca makinelerin özellikleriyle belirlenmediğini, kurumların yönetim anlayışı ve çalışanların karar süreçlerine katılımıyla da ilişkili olduğunu ileri sürdü.

Destek Ekonomisi ve İşletmeler Üzerine Görüşleri

Shoshana Zuboff, 2002 yılında eşi ve iş dünyası yöneticisi James Maxmin ile birlikte The Support Economy: Why Corporations Are Failing Individuals and the Next Episode of Capitalism adlı kitabı yayımladı.

Kitapta büyük şirketlerin geleneksel yönetim yapılarının bireylerin değişen ihtiyaçlarına yeterince karşılık veremediğini savundu. Özellikle standart ürünlerin kitlesel biçimde üretilmesine dayanan işletme modellerinin, kişiselleştirilmiş hizmet beklentileri karşısında sınırlarla karşılaştığını belirtti.

Shoshana Zuboff ve James Maxmin, tüketicilerin yalnızca ürün satın alan kişiler olarak görülmemesi gerektiğini, bireylerin yaşamlarını kolaylaştıran ve ihtiyaçlarına göre düzenlenen hizmetlerin yeni ekonomik modeller oluşturabileceğini ileri sürdü.

Bu yaklaşımı "destek ekonomisi" ve "dağıtılmış kapitalizm" kavramlarıyla açıkladılar. Yazarlara göre dijital teknolojiler, şirketlerin bireylerle daha doğrudan ilişkiler kurmasını ve kişisel ihtiyaçlara göre hizmet sunmasını sağlayabilirdi.

Kitapta şirketler ile müşteriler arasındaki bilgi eşitsizlikleri, kurumsal güç ve ekonomik ilişkiler de incelendi. Zuboff'un bu dönemde geliştirdiği görüşler, daha sonra dijital platformların kişisel verileri nasıl kullandığına ilişkin araştırmalarının temel konularından biri oldu.

Gözetim Kapitalizmi Kavramı

Shoshana Zuboff, dijital şirketlerin kullanıcı davranışlarından topladıkları verileri ekonomik kazanca dönüştürme biçimini açıklamak amacıyla "gözetim kapitalizmi" (surveillance capitalism) kavramını geliştirdi.

Shoshana Zuboff'a göre internet aramaları, sosyal medya kullanımı, çevrim içi alışverişler, konum bilgileri ve dijital cihazlarla gerçekleştirilen diğer faaliyetler, şirketler tarafından veri olarak kaydedilebilmektedir. Bu veriler bireylerin ilgi alanlarını, alışkanlıklarını ve gelecekteki davranışlarını tahmin etmek amacıyla analiz edilmektedir.

2015 yılında Journal of Information Technology dergisinde yayımlanan Big Other: Surveillance Capitalism and the Prospects of an Information Civilization başlıklı makalesinde kavramı ayrıntılı biçimde ele aldı.

Bu makalede dijital teknolojilerin yalnızca iletişim veya ticaret aracı olarak kullanılmadığını, bireylerin günlük yaşamlarına ilişkin bilgilerin sürekli toplanmasına dayanan yeni bir ekonomik düzenin geliştiğini savundu.

Gözetim kapitalizmi kavramı, şirketlerin kullanıcı davranışlarını izleyerek topladıkları bilgileri ticari amaçlarla değerlendirmelerini açıklamaktadır. Shoshana Zuboff, bu işleyişin bireysel mahremiyet ve demokratik denetim açısından sorunlar doğurabileceğini ileri sürdü.

Davranışsal Artık ve Davranış Tahmini

Shoshana Zuboff, gözetim kapitalizmi kuramında "davranışsal artık" (behavioral surplus) kavramını kullandı. Bu kavram, bir dijital hizmetin sunulması için gerekli bilgilerin ötesinde, kullanıcıların faaliyetlerinden elde edilen ek verileri ifade etmektedir.

Örneğin bir arama motoru, kullanıcının sorgusuna yanıt vermek için arama metnini işler. Ancak kullanıcının hangi sonuçlara tıkladığı, ne kadar süreyle belirli sayfalarda kaldığı ve geçmişte hangi aramaları yaptığı gibi bilgiler de kaydedilebilir.

Shoshana Zuboff'a göre şirketler bu ek verileri analiz ederek insanların gelecekteki davranışlarını tahmin etmeye yönelik modeller oluşturabilmektedir. Bu tahminler reklam hedefleme, tüketici davranışlarını analiz etme ve çeşitli ticari kararlar için kullanılmaktadır.

Bu ekonomik modelde kullanıcılar hakkında elde edilen bilgi ile kullanıcıların şirketlerin veri işleme süreçleri hakkında sahip oldukları bilgi arasında eşitsizlik oluştuğunu savundu.

Araçsalcı İktidar

Shoshana Zuboff, dijital platformların bireylerin davranışlarını yönlendirme kapasitesini açıklamak için "araçsalcı iktidar" (instrumentarian power) kavramını geliştirdi.

Bu kavram, dijital sistemlerin insanların davranışlarını gözlemlemesi, tahmin etmesi ve belirli sonuçlara yönlendirmesi üzerine kuruludur. Shoshana Zuboff, bu iktidar biçimini geleneksel devlet gözetimi ve totaliter yönetimlerden farklı değerlendirdi.

Araçsalcı iktidarın, insanların davranışlarını doğrudan emirler yoluyla değil, dijital ortamların tasarımı, öneri sistemleri ve veri temelli yönlendirmeler aracılığıyla etkileyebileceğini ileri sürdü.

Bu süreçlerin bireylerin kendi kararlarını verebilme kapasitesi ve demokratik toplumların işleyişi üzerindeki sonuçlarını araştırdı.

Gözetim Kapitalizmi Çağı Kitabı

Shoshana Zuboff, 2019 yılında The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (Gözetim Kapitalizmi Çağı: Gücün Yeni Sınırında İnsanlığın Geleceği İçin Mücadele) adlı kitabını yayımladı.

Kitap, 2011-2018 yılları arasında yürüttüğü araştırmaların sonucunda hazırlandı. Eserin Almanca baskısı Ekim 2018'de, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki İngilizce baskısı ise 15 Ocak 2019 tarihinde yayımlandı.

Shoshana Zuboff, kitapta Google ve Facebook gibi dijital şirketlerin faaliyetlerini inceleyerek kullanıcı verilerinin toplanması ve ekonomik değere dönüştürülmesi süreçlerini değerlendirdi.

Dijital platformların insan davranışlarına ilişkin verileri kullanarak tahmin sistemleri geliştirdiğini, bu sistemlerin ticari faaliyetlerde kullanılmasının yeni güç ilişkileri oluşturduğunu savundu.

Shoshana Zuboff'a göre gözetim kapitalizmi, insanların deneyimlerinin veri olarak toplanmasına ve bu bilgilerin davranış tahminleri üretmek amacıyla kullanılmasına dayanmaktadır. Bu ekonomik düzenin bireylerin mahremiyetini, özerkliğini ve demokratik kurumların denetim kapasitesini etkileyebileceğini belirtti.

Kitapta büyük teknoloji şirketlerinin faaliyetleri, reklam ekonomisi, kişisel verilerin kullanımı, davranışsal tahmin sistemleri ve dijital ortamlarda bireylerin kararlarının yönlendirilmesi gibi konular ele alındı.

Shoshana Zuboff, teknolojik gelişmenin kendisiyle bu teknolojilerden ekonomik kazanç elde etmek amacıyla oluşturulan iş modellerinin birbirinden ayrılması gerektiğini savundu. Dijital teknolojilerin farklı kurumsal ve hukuki düzenlemeler altında kullanılabileceğini belirtti.

The Age of Surveillance Capitalism çok sayıda dile çevrildi. Kitap, dijital platformların ekonomik ve toplumsal faaliyetlerine ilişkin akademik araştırmalarda ve teknoloji politikaları üzerine tartışmalarda kaynak olarak kullanıldı.

Demokrasi, Mahremiyet ve Yapay Zekâ Üzerine Çalışmaları

Shoshana Zuboff, gözetim kapitalizmi üzerine çalışmalarını sürdürürken bireysel mahremiyet, dijital haklar, veri koruma ve demokratik denetim konularında makaleler yayımladı.

2020 yılında New York Times gazetesinde yayımlanan You Are Now Remotely Controlled başlıklı yazısında dijital teknolojilerin insan davranışlarını uzaktan yönlendirme kapasitesini ele aldı.

2021 yılında yine New York Times gazetesinde yayımlanan The Coup We Are Not Talking About başlıklı makalesinde, teknoloji şirketlerinin sahip olduğu veri ve bilgi gücünü demokratik kurumlarla ilişkisi açısından değerlendirdi.

2022 yılında Surveillance Capitalism or Democracy? The Death Match of Institutional Orders and the Politics of Knowledge in Our Information Civilization başlıklı akademik makalesini yayımladı. Çalışmada dijital bilgi sistemlerinin kimin bilgiye erişebileceğini ve kimin karar verebileceğini nasıl etkilediğini inceledi.

Shoshana Zuboff, yapay zekâ ve makine öğrenmesi teknolojilerinin çok büyük miktarda kişisel veriyi analiz edebilmesinin, mevcut gözetim kapitalizmi uygulamalarını genişletebileceğini savundu. Veri toplama, algoritmik karar verme ve ticari amaçlarla davranış tahmini yapılması konularında daha güçlü demokratik denetim mekanizmaları kurulmasını destekledi.

Bu görüşlerini çeşitli üniversitelerde, uluslararası konferanslarda ve insan hakları kuruluşlarının düzenlediği toplantılarda anlattı.

Harvard Kennedy School ve Güncel Çalışmaları

Shoshana Zuboff, 2024-2025 akademik yılından itibaren Harvard Üniversitesi'nin Kennedy School bünyesindeki Carr Center for Human Rights Policy'de teknoloji ve insan hakları araştırmalarına katıldı.

Filozof ve akademisyen Mathias Risse ile birlikte Technology and Human Rights Fellowship (Teknoloji ve İnsan Hakları Araştırma Bursu Programı) eş direktörlüğünü üstlendi.

Program, "Gözetim Kapitalizmi mi, Demokrasi mi? Kim Biliyor, Kim Karar Veriyor?" soruları etrafında araştırmalar yürütmektedir. Akademisyenler, hukukçular, teknoloji araştırmacıları ve insan hakları uzmanları program kapsamında dijital teknolojilerin toplumsal ve hukuki sonuçlarını incelemektedir.

2025-2026 döneminde programda yapay zekâ, dijital gözetim, veri koruma, algoritmik karar verme ve insan hakları üzerine çalışmalar yürütüldü.

2026-2027 akademik yılında da programın eş direktörü olarak görevini sürdürdü. Harvard Kennedy School'un Ekim 2026 tarihli açıklamasına göre Shoshana Zuboff, dijital teknolojiler ile demokratik kurumlar arasındaki ilişkiler üzerine araştırmalarına devam etmektedir.

Ailesi ve Özel Hayatı

Shoshana Zuboff, iş insanı ve yönetici James Maxmin ile evliydi. Maxmin, Volvo UK, Thorn Home Electronics ve Laura Ashley gibi şirketlerde üst düzey yöneticilik görevlerinde bulunmuştu.

Çift, 2002 yılında The Support Economy adlı kitabı birlikte yazdı. İşletmelerin yönetim anlayışını ve bireylerin ekonomik sistem içindeki konumunu inceledikleri kitapta Zuboff'un akademik araştırmalarından ve Maxmin'in şirket yönetimi deneyiminden yararlandılar.

James Maxmin 2016 yılında hayatını kaybetti. Çiftin Jake ve Chloe adlarında iki çocuğu bulunmaktadır.

Kızı Chloe Maxmin, Amerika Birleşik Devletleri'nde çevre hareketlerinde çalıştı ve Maine eyaletinde siyasetle uğraştı. Maine Temsilciler Meclisi ve Maine Senatosunda görev yaptı.

Shoshana Zuboff, ailesiyle uzun yıllar Amerika Birleşik Devletleri'nin Maine eyaletinde yaşadı.

Ödülleri ve Akademik Onurları

Shoshana Zuboff, akademik çalışmaları ve dijital haklar alanındaki araştırmaları nedeniyle çeşitli kurumlar tarafından ödüllendirildi.

2019 yılında Almanya'da Axel Springer Award ödülünü aldı. Ödül, dijital teknolojilerin toplumsal sonuçlarını araştıran çalışmaları nedeniyle verildi.

2021 yılında Electronic Privacy Information Center (EPIC) tarafından Yaşam Boyu Başarı Ödülü'ne layık görüldü. Aynı yıl Global Privacy Assembly tarafından ilk kez verilen Giovanni Buttarelli Ödülü'nü kazandı.

Amsterdam Üniversitesi, Copenhagen Business School, Luzern Üniversitesi ve McGill Üniversitesi tarafından kendisine fahri doktora unvanları verildi.

2026 yılında Sage tarafından verilen 10-Year Impact Award ödülünü kazandı. Ödül, 2015 yılında Journal of Information Technology dergisinde yayımlanan Big Other: Surveillance Capitalism and the Prospects of an Information Civilization başlıklı makalesine verildi.

Sage'in yayımladığı verilere göre makale, on yıllık dönemde 2.327 akademik atıf ve 123 politika belgesi atfı aldı. Ödül, yayımlanmasının üzerinden on yıl geçen akademik çalışmaların bilimsel yayınlarda ve kamu politikalarında kullanılma düzeyi dikkate alınarak verilmektedir.

Kitapları

2019 - The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power (Gözetim Kapitalizmi Çağı; dijital ekonomi, teknoloji ve toplum incelemesi)
2002 - The Support Economy: Why Corporations Are Failing Individuals and the Next Episode of Capitalism (Destek Ekonomisi; James Maxmin ile ortak çalışma, işletme ve ekonomi incelemesi)
1988 - In the Age of the Smart Machine: The Future of Work and Power (Akıllı Makine Çağında; bilgi teknolojileri, örgütler ve çalışma hayatı üzerine araştırma)

Başlıca Makaleleri

2022 - Surveillance Capitalism or Democracy? The Death Match of Institutional Orders and the Politics of Knowledge in Our Information Civilization (akademik makale; dijital güç, bilgi ve demokrasi)
2021 - The Coup We Are Not Talking About (The New York Times; teknoloji şirketleri ve demokratik denetim üzerine görüş yazısı)
2020 - You Are Now Remotely Controlled (The New York Times; dijital teknolojiler ve davranışların yönlendirilmesi üzerine görüş yazısı)
2019 - The Surveillance Threat Is Not What Orwell Imagined (gözetim ve dijital teknolojiler üzerine makale)
2015 - Big Other: Surveillance Capitalism and the Prospects of an Information Civilization (Journal of Information Technology; gözetim kapitalizmi üzerine akademik makale)

Ödülleri

2026 - Sage 10-Year Impact Award (Big Other: Surveillance Capitalism and the Prospects of an Information Civilization makalesi)
2021 - EPIC Lifetime Achievement Award (Yaşam Boyu Başarı Ödülü)
2021 - Global Privacy Assembly Giovanni Buttarelli Award (mahremiyet ve veri koruma çalışmaları)
2019 - Axel Springer Award (teknoloji ve toplum üzerine çalışmaları)