Mikhail Khodorkovsky, günümüzde Londra'da yaşayan sürgündeki Rus iş insanı, eski oligark ve muhalif aktivisttir. 1990’lı yıllarda Yukos petrol şirketinin başında yer alarak büyük bir servet elde etmiş, bir dönem Rusya’nın en zengin insanı olarak kabul edilmiştir. Zamanla Vladimir Putin yönetiminin en önemli eleştirmenlerinden biri hâline gelmiştir.

Mikhail Khodorkovsky, 26 Haziran 1963 tarihinde Moskova’da doğdu. Ebeveynleri Boris ve Marina Khodorkovsky, ölçüm aletleri üreten bir fabrikada mühendis olarak çalışıyordu. Başarılı bir öğrenci olan Mikhail Khodorkovsky, Dmitriy Mendeleyev Rusya Kimya Teknolojisi Üniversitesi'nde kimya mühendisliği eğitimi aldı ve burada Komünist Gençlik Birliği (Komsomol) içinde önemli görevler üstlendi.

1980’lerin sonlarında Mihail Gorbaçov döneminde başlatılan Glasnost ve Perestroyka reformları sırasında iş dünyasına adım atan Mikhail Khodorkovsky, ilk olarak küçük ticari girişimlerle başladı. Daha sonra Menatep Bankası'nı kurarak finans sektöründe hızla yükseldi. 1990’larda özelleştirme süreci sayesinde Yukos petrol şirketinin kontrolünü ele geçirerek büyük bir servet elde etti.

Yukos’un başında bulunduğu dönemde şirketi modern yönetim anlayışıyla yeniden yapılandırdı ve uluslararası standartlara taşıdı. 2003 yılına gelindiğinde Mikhail Khodorkovsky, yaklaşık 15 milyar dolarlık servetiyle dünyanın en zengin isimlerinden biri olmuş ve Forbes milyarderler listesinde 16. sırada yer almıştır.

2001 yılında sivil toplumu güçlendirmeyi amaçlayan Açık Rusya adlı kuruluşu kurdu. Ancak siyasi etkisinin artması ve yolsuzluk eleştirileri nedeniyle Vladimir Putin yönetimiyle karşı karşıya geldi. Ekim 2003’te dolandırıcılık ve vergi kaçakçılığı suçlamalarıyla tutuklandı. Ardından Yukos’un varlıkları donduruldu ve şirket fiilen dağıtıldı.

2005 yılında suçlu bulunarak 9 yıl hapis cezasına çarptırılan Mikhail Khodorkovsky, 2010 yılında zimmete para geçirme ve kara para aklama suçlamalarıyla yeniden yargılandı ve cezası uzatıldı. Davaları uluslararası kamuoyunda siyasi olarak motive edilmiş yargılamalar olarak değerlendirildi ve Uluslararası Af Örgütü tarafından “vicdan mahkûmu” ilan edildi. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ise yargılama sürecinde çeşitli hak ihlalleri tespit etti.

Yaklaşık 10 yıl hapiste kaldıktan sonra Mikhail Khodorkovsky, 20 Aralık 2013’te Vladimir Putin tarafından affedilerek serbest bırakıldı. Serbest kaldıktan sonra İsviçre'ye gitti ve daha sonra Birleşik Krallık'a yerleşti.

Sürgünde bulunduğu süreçte Mikhail Khodorkovsky, Açık Rusya hareketini yeniden canlandırarak demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan hakları alanlarında faaliyet göstermeye devam etti. Uluslararası platformlarda konuşmalar yaparak Rusya’daki siyasi sistemin değişmesi gerektiğini savundu.

Mikhail Khodorkovsky’nin hayatı, Sovyet sonrası dönemde zenginleşen bir oligarktan, siyasi mahkûma ve ardından demokrasi savunucusuna dönüşümün en çarpıcı örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.