İsmail Cem, Türk siyasetçi, gazeteci ve yazardır. 1974–1975 yıllarında TRT genel müdürlüğü, 1995 yılında kültür bakanlığı, 1997–2002 yılları arasında dışişleri bakanlığı yaptı. Yeni Türkiye Partisinin kurucuları arasında yer aldı ve partinin genel başkanlığını yürüttü.

Ailesi ve Eğitimi

İsmail Cem İpekçi, 1940 yılında İstanbul'da doğdu. Babası sinemacı ve yapımcı İhsan İpekçi, annesi Şerife İpekçi'dir. Gazeteci Abdi İpekçi, amcasının oğludur.

1959 yılında İstanbul Robert Kolej'den, 1963 yılında Lozan Üniversitesi Hukuk Fakültesinden mezun oldu. 1981 yılında Paris Siyasal Bilgiler Enstitüsü'nde siyaset sosyolojisi alanında yüksek lisans yaptı. İngilizce ve Fransızca biliyordu.

Gazeteciliği ve TRT Genel Müdürlüğü

1963 yılında gazeteciliğe başladı. Çeşitli gazetelerde yazı işleri müdürlüğü ve genel yayın müdürlüğü yaptı. 1971–1974 yılları arasında Türkiye Gazeteciler Sendikası İstanbul Şubesi başkanlığını yürüttü.

Bülent Ecevit başkanlığındaki CHP-MSP koalisyon hükümeti döneminde, 15 Şubat 1974 tarihinde TRT genel müdürlüğüne atandı. Görev süresinde televizyon yayınlarının kapsamını ve yayın süresini genişletmeye yönelik çalışmalar yaptı. TRT'nin yayın politikası ve genel müdürlüğe atanma koşulları siyasi tartışmalara konu oldu.

Birinci Milliyetçi Cephe Hükümeti döneminde görevden alındı; görevden alınmasına ilişkin karar 17 Mayıs 1975 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.

TRT'den ayrılmasının ardından Ercan Arıklı ile birlikte Politika gazetesinin yönetiminde çalıştı. Gazete 1977 yılında DİSK'in sahipliğine geçti ve Aydın Engin'in genel yayın yönetmenliğinde yayımlandı. 1980 başlarında TARİŞ olaylarına ilişkin haberleri nedeniyle sıkıyönetim tarafından yayın yasağına uğradı.

Siyasi Kariyeri

1980'li yıllarda sosyal demokrat parti çalışmalarına katıldı. 1987 ve 1991 genel seçimlerinde Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP) listesinden İstanbul milletvekili seçildi. 1992 yılında yeniden açılan Cumhuriyet Halk Partisi'nde siyasi çalışmalarını sürdürdü. 1993 yılında cumhurbaşkanlığına aday oldu, ancak seçilemedi.

1995 yılında 50. Hükümette kültür bakanlığı yaptı. Aynı yıl Demokratik Sol Parti'ye (DSP) katıldı. 1995 ve 1999 genel seçimlerinde DSP'den Kayseri milletvekili seçildi. Böylece 18. ve 19. dönemlerde İstanbul'u, 20. ve 21. dönemlerde Kayseri'yi TBMM'de temsil etti. 1996 yılında DSP TBMM Grup Yönetim Kurulunda görev aldı.

1987–1996 yılları arasında Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi (AKPM) ve Batı Avrupa Birliği (BAB) Asamblesi çalışmalarında yer aldı. 1989–1991 ve 1993–1995 dönemlerinde AKPM Sosyalist Grubu başkan vekilliği yaptı. 1996 yılında AKPM ve BAB Asamblesi Türk Parlamenter Grubu başkanlığını üstlendi. Avrupa Medya Enstitüsü Danışma Kurulunda da görev yaptı.

Dışişleri Bakanlığı

İsmail Cem, 30 Haziran 1997 tarihinde Mesut Yılmaz başkanlığında kurulan 55. Hükümette dışişleri bakanlığına getirildi. Bülent Ecevit başkanlığındaki 56. ve 57. hükümetlerde de bu görevi sürdürdü. Bakanlığı 11 Temmuz 2002 tarihinde sona erdi.

Bakanlığı sırasında Türkiye'nin Avrupa Birliği ile ilişkileri ve Yunanistan ile yürütülen görüşmeler üzerinde çalıştı. Türkiye, Aralık 1999'daki Helsinki Zirvesi'nde Avrupa Birliği'ne aday ülke olarak kabul edildi.

Yunanistan Dışişleri Bakanı Yorgo Papandreu ile iki ülke arasındaki diyaloğun geliştirilmesi için görüşmeler yürüttü. Cem ve Papandreu, Türk-Yunan ilişkilerindeki yakınlaşmaya yönelik çalışmaları nedeniyle 2 Mayıs 2000 tarihinde New York'taki Doğu-Batı Enstitüsü tarafından Yılın Devlet Adamı Ödülü ile ödüllendirildi.

Yeni Türkiye Partisi ve CHP'ye Dönüşü

Temmuz 2002'de dışişleri bakanlığından ve DSP'den ayrıldı. Hüsamettin Özkan ve diğer kurucularla birlikte Yeni Türkiye Partisi'nin (YTP) kuruluşunda yer aldı ve genel başkanlığını üstlendi. Parti, 3 Kasım 2002 genel seçimlerinde seçim barajını aşamayarak TBMM dışında kaldı.

YTP'nin 24 Ekim 2004 tarihli kurultayında CHP'ye katılma kararı alınması üzerine genel başkanlık görevi sona erdi. Ocak 2005'teki CHP olağanüstü kurultayının ardından Parti Meclisinde görev aldı ve Genel Başkan Deniz Baykal'ın başdanışmanlığını yaptı.

Hastalığı sırasında siyasi çalışmalarını tamamen bırakmadı. 2006 yılında Can Dündar ile yaptığı söyleşide, tedavi sürecinin parti çalışmalarına katılımını sınırladığını, ancak görüş ve önerilerini CHP Genel Merkezine iletmeyi sürdürdüğünü anlattı.

Yazarlığı ve Fotoğraf Çalışmaları

Türkiye'nin toplumsal ve ekonomik tarihi, sosyal demokrasi ve dış politika üzerine kitaplar yazdı. Türkiye'de Geri Kalmışlığın Tarihi, TRT'de 500 Gün ve Türkiye, Avrupa, Avrasya bu çalışmalar arasındadır.

İstanbul Bilgi Üniversitesi'nde Uygulamada Türk Dış Siyaseti dersleri verdi. Fotoğrafla da ilgilendi; çalışmalarını sergilerde ve kitaplarında yayımladı.

Can Dündar'ın kendisiyle yaptığı söyleşiler, ölümünün ardından 2008 yılında Ben Böyle Veda Etmeliyim: İsmail Cem Kitabı adıyla yayımlandı.

Kitapları

Türkiye'de Geri Kalmışlığın Tarihi
Türkiye Üzerine
Tarih Açısından 12 Mart: Nedenleri, Yapısı, Sonuçları
TRT'de 500 Gün
Siyaset Yazıları
Geçiş Dönemi Türkiyesi
Sosyal Demokrasi ya da Demokratik Sosyalizm Nedir, Ne Değildir?
Türkiye'de Sosyal Demokrasi
Engeller ve Çözümler
Yeni Sol
Soldaki Arayış
Gelecek İçin Denemeler
21. Yüzyılda Türkiye
Türkiye, Avrupa, Avrasya I: Strateji, Yunanistan, Kıbrıs
Türkiye, Avrupa, Avrasya II: Avrupa'nın Birliği ve Türkiye

Ailesi, Hastalığı ve Ölümü

İsmail Cem, Elçin Cem ile evliydi. Çiftin İpek Cem Taha ve Kerim Cem adlarında iki çocuğu oldu.

Nisan 2004'te akciğer kanseri teşhisi konuldu. Can Dündar'a verdiği söyleşide, hastalığın doktor arkadaşı Mesut Çetinkaya ve eşinin yönlendirmesiyle yaptırdığı ayrıntılı incelemelerde saptandığını anlattı. Bir süre New York'ta, ardından İstanbul'da tedavi gördü.

2006 yılındaki söyleşide sağlık durumuna ilişkin soruyu şu sözlerle yanıtladı:

“Hastalıklar için ‘yenildi’ gibi tanımlar yapmak doğru değil. Bunu Allah bilir. Ancak, durumumda iyiye gidiş var. Umarım devam eder.”
— İsmail Cem

Akciğer enfeksiyonu nedeniyle 15 Aralık 2006 tarihinde İstanbul Cerrahi Hastanesi'ne kaldırıldı. 24 Ocak 2007 tarihinde saat 09.50'de hayatını kaybetti. 26 Ocak'ta Teşvikiye Camisi'nde kılınan cenaze namazının ardından Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.

2006 Söyleşisindeki Siyasi Görüşleri

İsmail Cem, Can Dündar ile Ekim 2006'da yaptığı söyleşide, Fransız Ulusal Meclisinin Ermeni Soykırımı'nın inkârını cezalandırmayı öngören yasa teklifini kabul etmesini ifade özgürlüğü açısından eleştirdi. Türkiye'nin bu girişime karşı hukuki ve diplomatik yolları kullanması gerektiğini savundu.

Aynı söyleşide, Avrupa Birliği ile ilişkilerin 2004 zirve kararlarından sonra aldığı yönü eleştirdi. Serbest dolaşım ve çalışma haklarına ilişkin sınırlama ihtimallerini Türkiye'ye diğer üyelerden farklı bir konum önerilmesi olarak değerlendirdi. Fransa ve Avusturya'daki siyasi itirazları da gerekçe göstererek, o günkü koşullarda Türkiye'nin tam üyeliğini mümkün görmediğini söyledi.

Bununla birlikte, müzakerelerin iyi niyetle sürdürülmesini ve Türkiye'nin itiraz ettiği koşulların Avrupa Birliği hukuku çerçevesinde yeniden ele alınmasını savundu.