Jean-Baptiste Vanmour Flaman asıllı Fransız ressamdır. Osmanlı İmparatorluğu'nda III. Ahmet döneminde saray yaşamını, diplomatik törenleri, İstanbul'un günlük hayatını ve farklı toplumsal kesimlerin kıyafetlerini resmetti. 1699 yılında geldiği İstanbul'da ölümüne kadar yaşadı. Özellikle Lale Devri'ni konu alan tabloları ve 1714 yılında Paris'te yayımlanan 100 gravürlük Osmanlı kıyafetleri koleksiyonuna kaynaklık eden resimleriyle tanınır.

Jean-Baptiste Vanmour, 9 Ocak 1671 tarihinde günümüzde Fransa sınırları içerisinde bulunan Valenciennes kentinde doğdu. Doğduğu dönemde kent, İspanya Hollandası'nın bir parçasıydı. Babası Simon Vanmour, ahşap işçiliği ve mobilya yapımıyla uğraşan bir zanaatkâr, annesi Marie Lebrun'du. Adı bazı kaynaklarda Jean-Baptiste Van Mour biçiminde de yazılmaktadır.

Çocukluğu ve Eğitimi

Jean-Baptiste Vanmour, zanaatkâr bir ailede büyüdü. Babasının mesleği nedeniyle küçük yaşlardan itibaren çizim ve süsleme sanatlarıyla tanıştı. Resim eğitimini Valenciennes'de sürdürdü. Ressam Antoine Watteau'nun da öğretmeni olan Jacques-Albert Gérin'den ders aldığı kabul edilmekle birlikte, erken dönem eğitiminin ayrıntıları kesin olarak bilinmemektedir.

1690'lı yılların sonlarında Paris'e gitti. Burada Fransız diplomat Charles de Ferriol ile tanıştı. Ferriol, 1699 yılında Fransa'nın Osmanlı İmparatorluğu nezdindeki büyükelçiliğine atanınca Vanmour'u da beraberinde İstanbul'a götürdü.

İstanbul'a Gelişi ve Osmanlı Sarayındaki Çalışmaları

Jean-Baptiste Vanmour, 1699 yılında İstanbul'a yerleşti. Fransız Büyükelçisi Charles de Ferriol'ün himayesinde çalışmaya başladı. Elçinin isteği üzerine Osmanlı sarayındaki görevlileri, İstanbul'da yaşayan farklı toplulukları, meslek gruplarını ve geleneksel kıyafetleri resmetti.

Jean-Baptiste Vanmour, II. Mustafa ve III. Ahmet dönemlerinde Osmanlı başkentinde yaşadı. Özellikle 1703-1730 yılları arasında tahtta bulunan III. Ahmet'in hükümdarlığı sırasında saray törenlerini, elçi kabullerini ve devlet görevlilerinin portrelerini hazırladı.

İstanbul'daki Fransız elçiliği çevresinde çalışması, Osmanlı sarayındaki diplomatik törenleri ve yabancı elçilerin kabul merasimlerini resmetmesine olanak sağladı. Bu dönemde Fransız elçilerin yanı sıra diğer Avrupa devletlerinin diplomatik temsilcilerinden de siparişler aldı.

Fransız elçi Charles de Ferriol]'ün 1711 yılında Fransa'ya dönmesinden sonra Vanmour İstanbul'da kaldı. Sonraki Fransız büyükelçileriyle, özellikle Jean-Louis d'Usson (Marquis de Bonnac) ile çalıştı. Bonnac'ın isteği üzerine Osmanlıların balıkçılık yöntemlerini gösteren resimler de hazırladı.

Osmanlı Kıyafetleri ve 100 Gravürlük Koleksiyon

Jean-Baptiste Vanmour'un resimleri, 1714 yılında Paris'te yayımlanan Recueil de cent estampes représentant différentes nations du Levant adlı gravür koleksiyonunun temelini oluşturdu. Türkçeye Doğu'nun Çeşitli Milletlerini Gösteren Yüz Gravür Koleksiyonu olarak çevrilebilen eser, Fransız elçi Charles de Ferriol'ün isteğiyle hazırlanmıştı.

Koleksiyonun resimleri ağırlıklı olarak 1707-1708 yıllarında yapılan çalışmalardan seçildi. Jacques Le Hay'ın yayına hazırladığı albümde Jean-Baptiste Vanmour'un tabloları farklı gravür sanatçıları tarafından baskıya dönüştürüldü. Eserin açıklama metinleri 1715 yılında ayrıca yayımlandı.

Gravürlerde Osmanlı devlet görevlilerinin, askerlerin, din adamlarının, kadınların ve İstanbul'da yaşayan farklı toplulukların geleneksel kıyafetleri gösterildi. Türkler, Rumlar, Ermeniler, Yahudiler ve diğer topluluklar için kullanılan kıyafetler ayrı ayrı resmedildi.

Fransa'da yayımlanan koleksiyon, daha sonra Avrupa'nın farklı ülkelerinde yeni baskılarla ve çevirilerle dolaşıma girdi. Gravürler, 18. yüzyıl Osmanlı kıyafetlerinin ve toplumsal yaşamının incelenmesinde kullanılan görsel kaynaklar arasındadır.

Lale Devri ve III. Ahmet Dönemini Konu Alan Resimleri

Jean-Baptiste Vanmour'un İstanbul'daki çalışmalarının önemli bir bölümü, Osmanlı tarihinde Lale Devri olarak adlandırılan 1718-1730 yıllarına rastladı. Bu dönemde III. Ahmet ve sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa yönetimindeki saray çevresini, devlet görevlilerini ve diplomatik törenleri resmetti.

Eserlerinde Topkapı Sarayı'ndaki kabul törenleri, yabancı elçilerin padişah huzuruna çıkışı, divan toplantıları, yeniçeriler ve devlet adamlarının portreleri yer aldı. Saray dışında İstanbul'un sokakları, meydanları, dini törenleri ve gündelik yaşamını da konu aldı.

Resimlerinde ayrıntılı kıyafet tasvirleri kullandı. Kaftanlar, sarıklar, askerî üniformalar ve tören giysileri, dönemin Osmanlı saray protokolünü ve giyim kültürünü inceleyen araştırmalar için görsel belge niteliğindedir.

Hollanda Büyükelçisi Cornelis Calkoen İçin Yaptığı Resimler

Jean-Baptiste Vanmour'un diplomatik törenleri konu alan eserleri arasında Hollanda Büyükelçisi Cornelis Calkoen için hazırladığı tablolar bulunur. Calkoen, 1727 yılında Hollanda Cumhuriyeti'nin Osmanlı İmparatorluğu nezdindeki büyükelçisi olarak İstanbul'a geldi.

14 Eylül 1727 tarihinde III. Ahmet tarafından Topkapı Sarayı'nda kabul edildi. Jean-Baptiste Vanmour, bu törenin farklı aşamalarını resmetti. Büyükelçinin saraya gelişi, sadrazam tarafından verilen yemek ve padişah huzuruna çıkışı ayrı tablolarda gösterildi.

Hollanda Büyükelçisi Cornelis Calkoen'in Sultan III. Ahmet Tarafından Kabulü adlı eserinde padişah tahtında otururken büyükelçi ve beraberindekiler huzura kabul edilmektedir. Saray görevlilerinin kıyafetleri, oturma düzeni ve tören protokolü resmin ayrıntıları arasında yer alır.

Bu resimler, bugün Hollanda'nın Amsterdam kentindeki Rijksmuseum koleksiyonunda bulunmaktadır. Müze, eserlerin yapım tarihlerini yaklaşık 1727-1730 olarak vermektedir.

Fransa Kralı'nın Levant Ressamı

Jean-Baptiste Vanmour, 27 Kasım 1725 tarihinde Fransa Kralı XV Louis tarafından Peintre ordinaire du Roi en Levant (Kralın Levant'taki Ressamı) unvanıyla görevlendirildi. Bu unvan, Fransa kralı adına Doğu Akdeniz bölgesinde çalışan resmî ressam statüsünü ifade ediyordu.

Unvanın verilmesinde İstanbul'daki Fransız elçisi Marquis de Bonnac'ın girişimleri etkili oldu. Jean-Baptiste Vanmour, bu görev için düzenli maaş almakta güçlük çekti. Fransa'daki yetkililere yazdığı mektuplarda çalışmalarının karşılığında mali destek talep etti.

Osmanlı sarayına ilişkin resimler yapmaya devam eden sanatçı, yaşamının son yıllarında da İstanbul'daki diplomatik çevreler için çalıştı.

Resimlerinin Konuları ve Sanat Anlayışı

Jean-Baptiste Vanmour, genellikle tuval üzerine yağlı boya tekniğiyle çalıştı. Resimlerinde insan figürleri, kıyafetler, mimari iç mekânlar ve tören düzenleri ayrıntılı biçimde işlendi. Bazı eserlerinde kalabalık saray sahneleri, bazılarında ise tek bir kişiyi gösteren portreler bulunur.

Sanatçının eserlerinde padişahlar, sadrazamlar, yeniçeri ağaları, din adamları, yabancı diplomatlar, tüccarlar ve farklı meslek gruplarından kişiler yer aldı. Kadınların ev içindeki faaliyetlerini, müzik ve eğlence toplantılarını, derviş törenlerini ve çocukların eğitim yaşamını konu alan resimler de yaptı.

Osmanlı toplumunun farklı kesimlerini gösteren bu çalışmalar, Avrupa'da 18. yüzyılda yaygınlaşan Türk modasına ilişkin yayınlarda da kullanıldı. Jean-Baptiste Vanmour'un bazı kompozisyonları gravür olarak çoğaltıldı ve başka ressamlar tarafından örnek alındı.

Ölümü

Jean-Baptiste Vanmour, 22 Ocak 1737 tarihinde İstanbul'da 66 yaşında hayatını kaybetti. Galata'daki Saint-Benoît Kilisesi'ne defnedildi.

Yaşamının yaklaşık 38 yılını İstanbul'da geçiren Jean-Baptiste Vanmour'un eserleri, günümüzde Amsterdam'daki Rijksmuseum başta olmak üzere çeşitli müze ve özel koleksiyonlarda bulunmaktadır. Osmanlı sarayındaki törenleri ve 18. yüzyıl İstanbul yaşamını gösteren tabloları, dönemin tarihine ilişkin araştırmalarda kullanılmaktadır.

Başlıca Eserleri

1727-1730 - Hollanda Büyükelçisi Cornelis Calkoen'in Sultan III. Ahmet Tarafından Kabulü (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1727-1730 - Hollanda Büyükelçisi Cornelis Calkoen Onuruna Verilen Yemek (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1727-1730 - Cornelis Calkoen'in Sultan III. Ahmet'in Huzuruna Çıkmak Üzere Saraya Gelişi (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1727-1730 - Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1727-1730 - Reis Efendi (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1720-1737 - Dönen Dervişler (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1720-1737 - Okulun İlk Günü (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1720-1737 - Nakış İşleyen Türk Kadını (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1720-1737 - Türk Kadınının Doğum Odası (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1720-1737 - Pera'daki Hollanda Elçiliğinden İstanbul Manzarası (yağlı boya tablo; Rijksmuseum, Amsterdam)
1714 - Recueil de cent estampes représentant différentes nations du Levant (resimlerinden hazırlanan 100 gravürlük koleksiyon; Paris)