Şarlman (Charlemagne, Büyük Karl), Frank Kralı ve Lombard Kralı, 800 yılında taç giyerek imparator unvanını alan Karolenj hükümdarıdır. 768-814 yılları arasında Frank Krallığı'nı yönetti. Batı Avrupa'nın büyük bölümünü egemenliği altında birleştirdi ve Karolenj İmparatorluğu'nun temellerini attı.

Şarlman, yaklaşık 747 veya 748 yılında doğdu. Latince kaynaklarda Carolus Magnus, Fransızcada Charlemagne, Almancada Karl der Große adıyla bilinir. Babası Frank Kralı III. Pepin (Kısa Pepin), annesi Laonlu Bertrada'dır. Karolenj Hanedanı'na mensuptur. Doğum yeri kesin olarak bilinmemektedir.

Çocukluğu ve Ailesi

Şarlman, Frank Krallığı'nda Merovenj Hanedanı'nın siyasi gücünü kaybettiği bir dönemde dünyaya geldi. Büyükbabası Charles Martel, Frankların saray nazırı olarak krallığın yönetiminde belirleyici rol oynamıştı. Charles Martel, 732 yılında Tours ve Poitiers çevresinde gerçekleşen savaşta Emevî kuvvetlerini yenilgiye uğrattı.

Babası III. Pepin, 751 yılında son Merovenj kralı III. Childeric'i tahttan indirerek Frank Kralı oldu. Böylece Karolenj Hanedanı'nın krallık dönemi başladı. 754 yılında Papa II. Stephanus, Pepin'i ve oğulları Şarlman ile Carloman'ı krallık makamıyla ilişkilendirilen törenle kutsadı.

Şarlman'ın çocukluk eğitimi hakkında ayrıntılı bilgi bulunmamaktadır. Saray çevresinde askerî ve siyasi yönetim konusunda yetiştiği kabul edilir. Yetişkinliğinde Latinceyi anlayabiliyor, konuşabiliyor ve dinî metinlerle ilgileniyordu. Yazı yazmayı öğrenmeye çalıştığı, ancak bu konuda yeterli beceri kazanamadığı sarayında yaşamış olan biyografi yazarı Einhard tarafından aktarılmıştır.

Frank Krallığı'nın Başına Geçişi

Babası III. Pepin'in 24 Eylül 768 tarihinde ölümünün ardından Frank Krallığı, iki oğlu Şarlman ve Carloman arasında paylaştırıldı. Şarlman 9 Ekim 768 tarihinde Noyon'da, kardeşi Carloman ise Soissons'da kral ilan edildi.

İki kardeş arasındaki ilişkiler gergindi. Şarlman, 769 yılında Akitanya'da çıkan ayaklanmayı bastırırken kardeşinden beklediği desteği alamadı. 771 yılında Carloman'ın ölmesi üzerine onun topraklarını da yönetimine kattı. Carloman'ın dul eşi ve çocukları Lombard Krallığı'na sığındı. Böylece Şarlman, Frank Krallığı'nın tek hükümdarı oldu.

Askerî Seferleri ve Fetihleri

Şarlman, hükümdarlığı boyunca Frank Krallığı'nın sınırlarını genişletmek amacıyla çok sayıda askerî sefer düzenledi. İtalya, Saksonya, Bavyera ve Orta Avrupa'daki seferleri sonucunda yönetimi altındaki topraklar genişledi.

Lombard Krallığı'nın Fethi

773 yılında Papa I. Hadrianus'un yardım çağrısı üzerine Lombard Krallığı'na karşı sefere çıktı. Lombard Kralı Desiderius'un yönetimindeki Pavia kentini kuşattı. Kentin 774 yılında teslim olmasının ardından Lombard Krallığı'nı ele geçirdi ve Lombard Kralı unvanını aldı.

Bu gelişme, Frank Krallığı ile Papalık arasındaki siyasi ve askerî ilişkileri güçlendirdi. Şarlman, Roma'daki Papalık yönetiminin koruyucusu olarak hareket etti ve İtalya'daki nüfuzunu artırdı.

Sakson Savaşları

Şarlman'ın en uzun askerî mücadelelerinden biri, 772 yılında başlayıp 804 yılına kadar aralıklarla devam eden Sakson savaşlarıydı. Bugünkü Almanya'nın kuzeyinde yaşayan Sakson toplulukları, Frank yönetimine ve Hristiyanlaştırma girişimlerine karşı direndi.

782 yılında Verden'de yaklaşık 4.500 Saksonun öldürtüldüğü Frank yıllıklarında kaydedilmiştir. Olayın ayrıntıları ve verilen sayının doğruluğu tarihçiler arasında tartışmalıdır.

Sakson direnişinin liderlerinden Widukind, 785 yılında teslim olarak Hristiyanlığı kabul etti. Bununla birlikte bölgede ayaklanmalar sonraki yıllarda da sürdü. Şarlman, Saksonya'da Frank yönetimini kurarken zorunlu din değiştirme, sürgün ve ağır cezalar içeren uygulamalara başvurdu.

İspanya Seferi ve Roncevaux Geçidi

778 yılında İber Yarımadası'na askerî sefer düzenledi. Zaragoza'yı ele geçiremeyen Frank ordusu geri çekilirken Pireneler'deki Roncevaux Geçidi'nde Bask kuvvetlerinin saldırısına uğradı. Frank ordusunun artçı birlikleri ağır kayıplar verdi.

Çatışmada hayatını kaybeden komutanlardan Roland, daha sonra Orta Çağ Fransız edebiyatının Roland Destanı (La Chanson de Roland) adlı eserine konu oldu. Destan, tarihsel olayı edebî biçimde yeniden anlatır.

Şarlman'ın İber Yarımadası'ndaki askerî faaliyetleri sonraki yıllarda da sürdü. Frank kuvvetleri 801 yılında Barselona'yı ele geçirdi. Pireneler'in güneyinde oluşturulan sınır bölgeleri, Frank yönetiminin Endülüs Emevîleri karşısındaki savunma hattının bir bölümünü meydana getirdi.

Bavyera ve Avar Seferleri

788 yılında Bavyera Dükü Tassilo III'ü görevden uzaklaştırarak Bavyera'yı doğrudan Frank yönetimine bağladı.

791 yılından itibaren Orta Avrupa'da yaşayan Avarlar'a karşı seferler düzenledi. Frank ordularının 790'lı yıllardaki ilerleyişi sonucunda Avar Kağanlığı'nın askerî ve siyasi gücü büyük ölçüde kırıldı. Bu seferler, Frankların Orta Avrupa'daki egemenlik alanını genişletti.

İmparator İlan Edilmesi

25 Aralık 800 tarihinde Roma'daki Aziz Petrus Bazilikası'nda Papa III. Leo tarafından imparatorluk tacı giydirildi. Böylece Batı Avrupa'da, Batı Roma İmparatorluğu'nun 476 yılında sona ermesinden sonra yeniden bir imparatorluk makamı oluşturuldu.

Şarlman'ın imparator ilan edilmesi, Konstantinopolis merkezli Bizans İmparatorluğu ile ilişkilerde yeni bir siyasi sorun yarattı. Bizans yönetimi, Roma imparatorluğu geleneğinin meşru temsilcisi olduğunu savunuyordu.

812 yılında Bizans İmparatoru I. Mihail Rangabe döneminde yapılan diplomatik görüşmeler sonucunda Şarlman'ın imparatorluk unvanı tanındı. Bununla birlikte iki yönetim arasındaki Roma imparatorluğu mirasına ilişkin görüş ayrılıkları tamamen ortadan kalkmadı.

Devlet Yönetimi

Şarlman, genişleyen topraklarını kontlar ve yerel yöneticiler aracılığıyla idare etti. Krallığın farklı bölgelerindeki yöneticileri denetlemek amacıyla missi dominici adı verilen kraliyet temsilcilerinden yararlandı. Bu görevliler, hükümdarın emirlerinin uygulanmasını denetliyor ve yerel yönetim hakkında bilgi topluyordu.

Yönetimle ilgili kararlar ve düzenlemeler, capitularia adı verilen bölümlere ayrılmış yazılı emirlerle duyuruldu. Bu metinler adalet, askerlik, kilise yönetimi ve kamu düzeni gibi konuları kapsıyordu.

Şarlman, Aachen kentini yönetiminin başlıca merkezlerinden biri hâline getirdi. Burada bir saray kompleksi ve saray şapeli yaptırdı. Aachen Saray Şapeli, günümüzde Aachen Katedrali'nin çekirdeğini oluşturmaktadır.

Para sisteminde gümüş esaslı düzenlemeler yapıldı. Karolenj döneminde kullanılan livre, sou ve denier esasına dayalı hesap sistemi, sonraki yüzyıllarda Batı Avrupa'daki para düzenlerini etkiledi.

Karolenj Rönesansı ve Eğitim Çalışmaları

Şarlman döneminde saray ve manastır çevrelerinde eğitim, yazma eser üretimi ve Latince öğretimine yönelik çalışmalar yürütüldü. Tarih yazımında bu kültürel faaliyetler Karolenj Rönesansı olarak adlandırılır.

İngiltere'den gelen bilgin Yorklu Alcuin, Şarlman'ın sarayındaki eğitim çalışmalarında görev aldı. Alcuin, özellikle dil bilgisi, dinî eğitim ve klasik metinlerin incelenmesiyle ilgilendi. Saray çevresinde Einhard, Theodulf ve Paulus Diaconus gibi bilginler de bulundu.

789 yılında yayımlanan Admonitio Generalis adlı düzenleme, din adamlarının eğitimi ve manastırlarla piskoposluk merkezlerinde okulların geliştirilmesi gibi konuları ele aldı.

Bu dönemde Karolenj minüskülü adı verilen daha düzenli bir yazı biçimi yaygınlaştı. Manastırlarda klasik Latin eserleri ve dinî metinler çoğaltıldı. Antik Çağ'dan kalan bazı eserlerin günümüze ulaşmasında Karolenj dönemi yazma geleneğinin payı bulunmaktadır.

Din Politikası ve Papalık ile İlişkileri

Şarlman, Hristiyan Kilisesi'nin örgütlenmesini ve din adamlarının eğitimini devlet yönetiminin bir parçası olarak ele aldı. Kilise toplantılarını destekledi, dinî uygulamalarda düzenlemeler yapılmasını istedi ve piskoposluklarla manastırların faaliyetlerini denetledi.

Hristiyanlığın yayılması, özellikle Saksonya'da yürütülen askerî harekâtlarla birlikte gerçekleşti. Saksonların Hristiyanlığı kabul etmelerini zorunlu tutan düzenlemeler, Frank yönetimine karşı direnişin nedenlerinden biri oldu.

Şarlman, Papalık ile yakın ilişkiler kurmasına rağmen kilise meselelerinde kendi siyasi otoritesini de kullandı. Hükümdarlığı döneminde dinî öğretinin birliği, ibadet uygulamaları ve din adamlarının sorumlulukları konusunda çeşitli kararlar alındı.

Abbâsî Halifeliği ile İlişkileri

Şarlman döneminde Frank sarayı ile Bağdat merkezli Abbâsî Halifeliği arasında diplomatik temaslar kuruldu. Abbâsî Halifesi Harun Reşid ile karşılıklı elçiler ve hediyeler gönderildi.

Frank yıllıklarına göre Harun Reşid, Şarlman'a Ebü'l-Abbas adlı bir fil gönderdi. Fil, 802 yılında Aachen'e ulaştı ve 810 yılında öldü.

İki hükümdar arasındaki temaslar, Akdeniz ve Yakın Doğu'daki siyasi ilişkilerle bağlantılıydı. Kudüs'teki Hristiyan kurumlarının durumu da diplomatik görüşmelerde ele alınan konular arasındaydı.

Evlilikleri ve Çocukları

Şarlman'ın ilk evlilik ilişkilerinden biri Himiltrude ileydi. Bu ilişkinin hukuki niteliği konusunda tarihçiler arasında farklı değerlendirmeler bulunmaktadır. Bu birliktelikten Kambur Pepin adıyla bilinen bir oğlu dünyaya geldi.

770 yılında Lombard Kralı Desiderius'un kızıyla evlendi. Adı kesin olarak bilinmeyen bu eşinden 771 yılında ayrıldı. Aynı yıl Hildegard ile evlendi. Hildegard, 783 yılında hayatını kaybetti.

Hildegard'dan sonra Fastrada ile evlendi. Fastrada'nın 794 yılında ölümünün ardından Luitgard ile evlilik yaptı. Luitgard 800 yılında öldü. Şarlman'ın başka birlikteliklerinden de çocukları oldu.

Çocukları arasında İtalya Kralı Pepin, Genç Charles, Dindar Ludwig (I. Louis), Rotrude, Bertha ve Gisela bulunuyordu. Oğullarından Dindar Ludwig, babasının ölümünden sonra imparatorluk makamını devraldı.

Son Yılları ve Ölümü

Şarlman, 806 yılında Divisio Regnorum adlı düzenlemeyle topraklarının oğulları arasında nasıl paylaştırılacağını belirledi. Ancak oğulları Pepin'in 810 yılında, Genç Charles'ın ise 811 yılında ölmesi üzerine bu plan uygulanamadı.

813 yılında hayatta kalan oğlu Dindar Ludwig'i Aachen'de ortak imparator olarak ilan etti ve halefi olarak belirledi.

Şarlman, 28 Ocak 814 tarihinde Almanya, Aachen'de öldü. Yaklaşık 65 veya 66 yaşındaydı. Cenazesi Aachen'deki saray şapeline defnedildi. Ölümünden sonra oğlu Dindar Ludwig imparator oldu.

Şarlman'ın ölümünden sonraki yıllarda Karolenj İmparatorluğu hanedan içi mücadelelere sahne oldu. 843 yılında imzalanan Verdun Antlaşması ile imparatorluk, Dindar Ludwig'in hayatta kalan üç oğlu arasında paylaştırıldı. Bu bölünme, Batı ve Orta Avrupa'daki sonraki siyasi yapılanmaların gelişiminde rol oynadı.

Şarlman Hakkındaki Tarihî Kaynaklar

Şarlman'ın yaşamı hakkındaki temel kaynaklardan biri, sarayında görev yapan Einhard'ın kaleme aldığı Vita Karoli Magni (Şarlman'ın Hayatı) adlı eserdir. Einhard, hükümdarın kişiliği, günlük yaşamı, ailesi ve yönetimi hakkında bilgiler verdi.

Frank sarayında tutulan Annales Regni Francorum (Frank Krallığı Yıllıkları), hükümdarlığı dönemindeki askerî seferleri, siyasi gelişmeleri ve diplomatik ilişkileri anlatan başlıca kaynaklar arasındadır.

Şarlman'ın hükümdarlığı, daha sonraki yüzyıllarda Fransa ve Almanya tarih yazımında farklı siyasi geleneklerle ilişkilendirildi. Orta Çağ edebiyatında ise Charlemagne adıyla anlatılan hükümdar, özellikle Roland Destanı ve şövalyelik hikâyelerinde tarihsel kişiliğinden farklı özellikler taşıyan bir karakter olarak işlendi.

Kaynak:Biyografiler.com