Dilbilimci, Türkolog, Akademisyen Reşid Rahmeti Arat, Türkoloji Araştırmalarının Türkiye’deki Kurucularındandır.

Abdürreşid Rahmeti AratTürk dilbilimci, türkolog ve akademisyendir. Karşılaştırmalı Türk dili araştırmalarının Türkiye’de kurulup gelişmesinde öncü rol oynayan Arat, özellikle Eski Türkçe ve Uygur metinleri üzerine yaptığı çalışmalarla tanınmıştır. Kazan Türklerinden olan Reşid Rahmeti Arat, Türk dilinin tarihî lehçeleri ve Türk edebiyatının erken dönem eserleri üzerine yaptığı bilimsel yayınlarla Türkoloji alanında uluslararası saygınlık kazanmıştır.

Reşid Rahmeti Arat, 15 Mayıs 1900 tarihinde Rus İmparatorluğu’nun Bugünkü Tataristan’ın başkenti olan Kazan yakınlarındaki eski Ücüm köyünde doğmuştur. Tam adı Abdürreşid Rahmeti Arat'dır. Babası müderris İsmetullah Bey, annesi Mahbeder Hanım’dır. Çocukluğu doğduğu köyde geçmiş, ilk öğrenimini burada tamamlamıştır. Daha sonra amcası tarafından bugünkü Kazakistan sınırları içinde bulunan Kızılyar (Petropavlovsk) şehrine götürülmüş ve burada yeni yöntemle eğitim veren Türk-Tatar mektebinde öğrenim görmüştür. Aynı dönemde Rusça öğrenmiş ve Rus Gymnasiumunda eğitimine devam etmiştir.

Rusya’daki 6 Kasım 1874 – 7 Şubat 1920 yılları arasında süren iç savaş sırasında, komünist rejime karşı mücadele eden Amiral Aleksandr Vasilieviç Kolçak ordusuna öğrenciler arasından gençler alınmıştır. Abdürreşid Rahmeti Arat da bu kapsamda önce askerî eğitim kurslarına katılmış, ardından cepheye gönderilmiştir. Kolçak ordusunun yenilmesi üzerine yaralı olarak Mançurya’daki Harbin şehrine gitmiştir. Harbin’de güçlü bir Türk-Tatar topluluğu bulunmaktaydı. Burada cemiyet faaliyetlerine katılmış, gençlerle birlikte çeşitli kültürel çalışmalarda bulunmuş ve yarım kalan eğitimini tamamlamıştır.

1921 yılında lise öğrenimini bitiren Reşid Rahmeti Arat, 1922’de yüksek öğrenim görmek amacıyla Almanya’ya gitmiştir. Berlin Üniversitesi Felsefe Fakültesi’nde eğitim görmüş ve ünlü Türkolog Willi Bang-Kaup’un öğrencisi olmuştur. Öğrenciliği sırasında Berlin’deki Uygur yazmaları koleksiyonunda çalışarak hem geçimini sağlamış hem de bilimsel araştırmalar yapmıştır. Turfan kazılarından elde edilen eski Türkçe metinlerin tasnifi ve yayımlanması çalışmalarına katılmıştır.

1927 yılında “Die Hilfsverben und Verbaladverbien im Altaischen” adlı doktora tezini tamamlamıştır. Bu çalışma Altay dillerinde yardımcı fiiller ve zarf-fiiller üzerine yapılmış önemli bir karşılaştırmalı araştırma olarak kabul edilir. Doktorasını tamamladıktan sonra Berlin’de Şark Dilleri Okulu’nda Kuzey Türkçesi okutmanı olarak görev yapmış, ayrıca Prusya İlimler Akademisi’nde araştırmacı olarak çalışmıştır. Bu dönemde Annemarie von Gabain gibi önemli bilim insanlarıyla birlikte Uygur metinleri üzerinde çalışmalar yürütmüştür.

1933 yılında Türkiye’de gerçekleştirilen üniversite reformu sırasında Mustafa Kemal ATATÜRK’ün girişimiyle İstanbul Üniversitesi’ne davet edilmiştir. İstanbul’a geldiğinde Uygur dili ve Eski Türk edebiyatı üzerine çeşitli bilimsel eserleri yayımlanmış tanınmış bir türkologdu. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Türk Dili profesörü olarak görev yapmaya başlamış ve karşılaştırmalı Türk dili araştırmalarını Türkiye’de ilk defa sistemli biçimde uygulamıştır.

1927 yılında Berlin’de Dr. Rabia Hanım ile evlenmiştir. Tıp eğitimi almış olan Rabia Hanım, Reşid Rahmeti Arat’ın akademik çalışmalarında ona büyük destek olmuş ve aile hayatının düzenli bir şekilde sürmesini sağlamıştır. Bu evlilikten iki kızları dünyaya gelmiştir.

Reşid Rahmeti Arat’ın en önemli bilimsel çalışmalarından biri, 11. yüzyıl Türk edebiyatının en önemli eserlerinden biri olan ve XI. Yüzyılda Karahanlı Devleti döneminde yaşamış Yusuf Has Hacip'in yazdığı Kutadgu Bilig üzerine yaptığı araştırmalardır. Daha önce Wilhelm Radloff ve Hermann Vambéry tarafından incelenmiş olan bu eser, Reşid Rahmeti Arat’ın hazırladığı bilimsel metin yayını ve tercümesi sayesinde modern araştırmalar için temel kaynak hâline gelmiştir. 1947 yılında eserin metnini, 1959 yılında ise kapsamlı tercümesini yayımlamıştır.

Bunun yanı sıra Edib Ahmed Yükneki’nin eseri olan Atebetü’l-hakayık üzerine hazırladığı kritik yayın da Türk dili ve edebiyatı araştırmaları açısından büyük önem taşır. Arat bu çalışmasında eserin doğru adının “Atebetü’l-hakayık” olduğunu bilimsel yöntemlerle ortaya koymuştur.

Arat ayrıca tarih alanında da çalışmalar yapmış, özellikle Babur’un Hatıraları olarak bilinen “Vekayi” adlı eseri Türkçeye çevirmiştir. Bu esere eklediği ayrıntılı notlar Orta Asya tarihi ve kültürü hakkında önemli bilgiler sunar.

Akademik hayatı boyunca Türk dilinin tarihî gelişimi, lehçeleri ve eski yazı sistemleri üzerine birçok makale ve kitap yayımlamıştır. Türkoloji alanında yeni bir metodoloji geliştirerek Türkiye’de bilimsel Türk dili araştırmalarının temelini oluşturmuştur. Öğrencileri arasında Muharrem Ergin, Osman Fikri Sertkaya ve Kemal Eraslan gibi önemli akademisyenler bulunmaktadır.

Uzun yıllar yoğun bir çalışma temposuyla çalışan Abdürreşid Rahmeti Arat, son yıllarında kalp hastalığına yakalanmıştır. Buna rağmen çalışmalarını sürdürmüş ve 29 Kasım 1964 tarihinde İstanbul’da geçirdiği kalp krizi sonucu 64 yaşında hayatını kaybetmiştir.

Başlıca Eserleri

• Die Hilfsverben und Verbaladverbien im Altaischen (1928)
• Zur Heilkunde der Uiguren I–II (1930–1932)
• Die Legende von Oghuz Qaghan (1932)
• Oğuz Kağan Destanı (1936)
• Babur, Vekayi (Tercüme, 1943–1946)
• Kutadgu Bilig I: Metin (1947)
• Atebetü’l-hakayık (1951)
• Kutadgu Bilig II: Tercüme (1959)
• Eski Türk Şiiri (1965)