Valide Sultan

Osmanlı İmparatorluğu’nun Güçlü Valide Sultanı

Nurbanu Sultan, yaklaşık 1525 yılında Osmanlı İmparatorluğu topraklarında, muhtemelen Paros ya da Korfu’da doğmuştur. Asıl adı Cecilia Venier-Baffo'dur. Osmanlı tarihinin en etkili kadın figürlerinden biri olan Nurbanu Sultan, III. Murat’ın annesi ve Valide Sultan olarak saray siyasetinde büyük bir güç elde etmiştir. Haseki Hürrem Sultan'ın gelinidir.

Nurbanu Sultan’ın kökeni hakkında farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı kaynaklara göre Venedikli soylu bir aileden geldiği ve asıl adının Cecilia Venier-Baffo olduğu ileri sürülmektedir. Genç yaşta Osmanlı sarayına getirilen Nurbanu Sultan, burada iyi bir eğitim almış ve kısa sürede haremde yükselmiştir.

Nurbanu Sultan, Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi Haseki Hürrem Sultan’ın dikkatini çeker. Hürrem Sultan’ın aklında onu oğullarından biriyle evlendirme düşüncesi vardır. Hürrem Sultan, kızın geleceğinden o kadar emindir ki onun adını ‘Afife Nurbanu’ koyar. Afife ‘namuslu’, Nurbanu da ‘Tanrının ışığını saçan kraliçe’ anlamındadır.

Güzelliği ve olağanüstü zekasıyla sarayda öne çıktığı söylenen Nurbanu, 1543 yılında Şehzade Selim'in (II. Selim) harem kızlarından biri olarak Manisa'ya gönderilmiştir.

II. Selim’in gözdesi haline gelen Nurbanu Sultan, 1571 yılında evlendi ve onun tahta çıkmasının ardından Haseki] Sultan unvanını almıştır. III. Murat, Esmehan Sultan, Şah Sultan, Gevherhan Sultan, Fatma Sultan adlarında çocukları oldu.

Nurbanu Sultan, bu süre zarfında geniş kapsamlı etkiye sahip, zorlu bir figür haline geldi. Bazı kaynaklara göre (çoğunlukla Venedik kayıtları), Nurbanu Sultan'ın nüfuzu o kadar fazlaydı ki hükûmeti Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa ile birlikte etkili bir şekilde yönetiyordu.

Eşi II. Selim’in 1574 yılında vefat etmesiyle birlikte oğlu III. Murat tahta çıkmış ve Nurbanu Sultan Valide Sultan olarak saraydaki en güçlü kişi konumuna yükselmiştir.

Valide Sultanlığı döneminde Nurbanu Sultan, devlet yönetiminde önemli bir etkiye sahip olmuştur. Özellikle dış politikada Venedik Cumhuriyeti ile ilişkilerin güçlendirilmesinde rol oynadığı düşünülmektedir. Saray içindeki nüfuzu ve siyasi zekâsı sayesinde Osmanlı yönetiminde belirleyici bir figür olmuştur. Oğlunun hükümdarlığı döneminde, ölümüne kadar Valide-i Atik Sultan ("Hüküm süren Sultanın İlk Güçlü Annesi") olarak onurlandırıldı.

Sultanlar arasında annesine en çok bağlı olanı III. Murat'dı. Ancak Nurbanu'nun tekeli ve üstünlüğü hâlâ tehdit altındaydı. III. Murat'ın çok fazla eşi yoktu ve kendini tek bir kadına, Safiye Sultan'na adamıştı. III. Murat'ın padişah olmasıyla birlikte Safiye Sultan'a Haseki rütbesi verilmiş ve böylece Nurbanu'dan çok daha az olsa bile etkili bir figür haline gelmişti. Safiye Sultan, devlet işlerinde söz sahibi olmak istiyordu, bu yüzden III. Murat'ı etkilemeye çalıştı ve bu da Nurbanu'nun ondan hoşlanmamasına neden oldu. III. Murat, annesi dışında hiçbir kadını dinlemediği için girişimleri boşunaydı. Safiye ile Nurbanu arasındaki mücadelenin ayrıntıları bilinmemekle birlikte muhtemel harem içi düşmanlıklarının 1582'de doruğa çıktığı tahmin edilir.

Hanedanlığın yok olması tehlikesini önlemek için Safiye Sultan'nın daha fazla çocuk doğurması mantıklı görünüyordu ancak yıllardır hamile kalamamıştı. Hamile kaldığı durumlarda ya düşük yapmış ya da çocuk prematüre doğmuş veya sonrasında ölmüştü. Ancak III. Murat, Safiye Sultan'nı çok sevdiği ve başka kimseyle ilişkiye girmeyi reddettiği için yeni cariyeleri kabul etmiyordu. Nurbanu daha sonra bir plan tasarladı ve Safiye Sultan'nı padişahı iktidarsız kılmak için kara büyü kullanmakla suçladı. Söylenti tüm şehre yayılmaya başladı ve sonunda III. Murat, Safiye'yi Eski Saray'a sürgün etti. Doktorlar III. Murat'ın iktidarsızlığını çözdüler ve sonraki yıllarda düzinelerce çocuk sahibi oldu.

Nurbanu Sultan, 7 Aralık 1583 tarihinde Konstantinopolis’te (İstanbul) hayatını kaybetmiştir. Ayasofya'nın avlusundaki türbesinde eşi II. Selim'in yanına defnedildi ve böylece eşinin yanında toprağa verilme şerefine erişen ilk padişah eşi oldu. Osmanlı tarihinde “Kadınlar Saltanatı” olarak adlandırılan dönemin en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Karacaahmet Mezarlığı'nın resmen mezarlık haline getirilmesi 1582 senesinde, III. Murat'ın annesi ve II. Selim'in eşi Nurbanu Sultan'ın kendi arazisinden 124 dönümlük bir araziyi mezarlık olmak üzere ayırması ve buralara serviler diktirmesiyle olmuştur. Ayrıca, bu servi ağaçlarının muhafazası için 13 kişiyi korucu ve defin işleri için de 24 kişiyi mezarcı olarak tayin etmiştir.

Nurbanu, dokuz yıllık saltanatı sırasında, ünlü Osmanlı mimarı Mimar Sinan'a, daha önce bir "Yahudi hamamı"nın bulunduğu İstanbul'un Üsküdar ilçesinde Atik Valide Camii ve çevresindeki külliyeyi inşa ettirdi. Külliyenin inşaatı, Nurbanu'nun 7 Aralık 1583'teki vefatından hemen önce, 1583 yılı sonunda tamamlanarak hizmete açılmıştır. Atik Valide Külliyesi, cami, medrese, sıbyan mektebi, tekke, Kur'an-ı Kerim ve hadis okulları, aşevi, hastane ve hamamdan oluşuyor.

Nurbanu Sultan, İstanbul'da Mercan, Alemdağ ve Langa'da yaptırdığı imaret ve hamam da yaptırmış, bir külliyeye kütüphane yaptıran ilk Osmanlı kadını olmuştur. Bu cami ve külliyenin inşası sırasında ihtiyaç duyulan taş, İznik ve Gelibolu gibi İstanbul'a yakın yerlerden, ahşap Sapanca ve İznik'ten temin edilmiştir.

2011-2014 yılları arasında yayınlanan Muhteşem Yüzyıl adlı dizide Merve Boluğur tarafından canlandırılmıştır.