İdil Biret, klasik Batı müziği piyanistidir. Çocuk yaşta başladığı müzik eğitiminin ardından uluslararası konser kariyerine yöneldi; Ludwig van Beethoven, Frederic Chopin, Johannes Brahms, Sergei Rachmaninoff, Pierre Boulez ve György Ligeti gibi bestecilerin eserlerini kapsayan geniş repertuvarı ve kapsamlı kayıt projeleriyle tanındı.

Çocukluğu ve Eğitimi

İdil Biret, 21 Kasım 1941 tarihinde Ankara’da doğdu. Annesi Leman Biret, babası Münir Biret’tir. Küçük yaşta müziğe ilgi gösterdi ve ilk düzenli piyano derslerini Mithat Fenmen’den aldı.

Beş yaşındayken dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün huzurunda piyano çaldı. Aynı yıl Ankara Radyosu’nda Johann Sebastian Bach’ın Re minör klavye konçertosunu bir yaylı çalgılar topluluğu eşliğinde seslendirdi. Çocukluk yıllarında doğaçlamalar ve küçük besteler de yaptı; “Babamın Çikolata Çalışı”, “Kedilerin Kavgası” ve “Keloğlan” bunlar arasında yer aldı.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 7 Temmuz 1948 tarihinde 5245 sayılı “İdil Biret ve Suna Kan’ın Yabancı Memleketlere Müzik Tahsiline Gönderilmesine Dair Kanun”u kabul etti. Bu düzenlemeyle İdil Biret ile kemancı Suna Kan’ın yurt dışında eğitim görmelerinin devlet tarafından karşılanması sağlandı. Biret ertesi yıl ailesiyle birlikte Paris’e gitti ve Nadia Boulanger’nin gözetiminde çalışmaya başladı.

1949’da Fransız Radyosu’nda kendisiyle yapılan bir söyleşi sırasında Johann Sebastian Bach, François Couperin, Ludwig van Beethoven ve Claude Debussy’nin eserlerinden kayıtlar yaptı. Paris Konservatuvarı’nda Jean Doyen’den piyano, Nadia Boulanger’den eşlik ve Jacques Février’den oda müziği eğitimi aldı. On beş yaşındayken bu üç dalda birincilik ödülleriyle konservatuvardan mezun oldu. Daha sonraki yıllarda Alfred Cortot ve Wilhelm Kempff ile de çalıştı.

1953 yılında, henüz on bir yaşındayken Wilhelm Kempff ile birlikte Paris’teki Théâtre des Champs-Élysées’de Wolfgang Amadeus Mozart’ın iki piyano için konçertosunu seslendirdi. Orchestre des Concerts du Conservatoire’ın eşlik ettiği konseri Joseph Keilberth yönetti.

Kariyeri

1957 yılında Nadia Boulanger aracılığıyla Emil Gilels ile tanıştı. Gilels’in daveti üzerine 1960 yılında ilk Sovyetler Birliği turnesine çıktı. Başlangıçta sekiz konser olarak planlanan turne, Moskova’daki Çaykovski Salonu resitalinin ardından on altı konsere çıkarıldı. Sonraki yıllarda Sovyetler Birliği’nde çok sayıda konser verdi.

On altı yaşından itibaren Boston Senfoni Orkestrası, Londra Senfoni Orkestrası, Leningrad Filarmoni Orkestrası, Leipzig Gewandhaus Orkestrası, Dresden Staatskapelle, Varşova Filarmoni Orkestrası, Orchestre National de France ve Sydney Senfoni Orkestrası gibi topluluklarla sahneye çıktı. Pierre Monteux, Erich Leinsdorf, Rudolf Kempe, Aaron Copland, Gennady Rozhdestvensky, Charles Mackerras ve Antoni Wit gibi şeflerle çalıştı.

22 Kasım 1963 tarihinde Erich Leinsdorf yönetimindeki Boston Senfoni Orkestrası ile Sergei Rachmaninoff’un 3 No’lu Piyano Konçertosu’nu seslendirerek ABD’deki ilk büyük orkestra konserini verdi. Konser, ABD Başkanı John F. Kennedy’nin öldürüldüğü gün gerçekleşti; suikast haberi konser sırasında salondaki dinleyicilere duyuruldu.

1971 yılında Türkiye’de “Devlet Sanatçısı” unvanı verilen sanatçılar arasında yer aldı. Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası ile yurt içinde ve yurt dışında birçok kez solist olarak sahneye çıktı.

1973 yılında İstanbul Festivali kapsamında kemancı Yehudi Menuhin ile Ludwig van Beethoven’ın 5, 7 ve 9 numaralı keman-piyano sonatlarını seslendirdi. Aynı yıl Ankara’da Aaron Copland yönetimindeki Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası ile Wolfgang Amadeus Mozart’ın K. 595 Piyano Konçertosu’nu çaldı.

Uluslararası piyano yarışmalarında jüri üyeliği de yaptı. 1978 yılında Belçika’daki Kraliçe Elisabeth Piyano Yarışması’nda, 1985 yılında ABD’deki Van Cliburn Uluslararası Piyano Yarışması’nda jüri üyesi olarak görev aldı. Daha sonraki yıllarda Busoni, Franz Liszt, Montreal ve başka uluslararası piyano yarışmalarının jürilerinde de yer aldı.

Kayıtları ve Büyük Projeleri

İdil Biret, 1985 ve 1986 yıllarında Franz Liszt’in Ludwig van Beethoven’ın dokuz senfonisi için hazırladığı solo piyano uyarlamalarının tamamını kaydetti. EMI tarafından altı plaklık bir kutu olarak yayımlanan kayıtların ardından, 1986 yılında Fransa’daki Montpellier Festivali’nde dokuz senfoni uyarlamasının tamamını bir hafta içinde dört resitalde ve ezberden seslendirdi. Biret’in resmî kariyer kronolojisinde, dokuz Beethoven-Liszt senfoni uyarlamasının hem tamamını kaydeden hem de konserlerde seslendiren ilk piyanist olduğu belirtilmektedir.

1980 ile 1982 yılları arasında İstanbul Atatürk Kültür Merkezi’nde verdiği yedi resitalde Ludwig van Beethoven’ın 32 piyano sonatının tamamını seslendirdi. 1998 yılında Bilkent Senfoni Orkestrası ile Beethoven’ın beş piyano konçertosunu art arda konserlerde çaldı. Beethoven’ın 32 piyano sonatı, beş piyano konçertosu, Koral Fantezi ve Liszt’in dokuz senfoni uyarlamasını içeren kayıt projesini daha sonraki yıllarda tamamladı; sonat kayıtları 2008 yılında tamamlandı.

1990 ile 1992 yılları arasında Frederic Chopin’in solo piyano eserleriyle piyano ve orkestra için yazdığı eserlerin tamamını Naxos için 15 CD halinde kaydetti. Bu kayıt dizisi 1995 yılında Varşova’da Grand Prix du Disque Frédéric Chopin ödülüne değer görüldü.

Aynı dönemde Johannes Brahms ve Sergei Rachmaninoff’un solo piyano eserleri ile piyano konçertolarını kapsayan geniş kayıt projeleri üzerinde çalıştı. 1990 ile 1998 yılları arasında tamamlanan Brahms ve Rachmaninoff kayıtları Naxos tarafından toplam 22 CD halinde yayımlandı.

1997 yılında Johannes Brahms’ın ölümünün yüzüncü yılı dolayısıyla bestecinin solo piyano eserlerinin tamamını Almanya’da beş resitalde seslendirdi. Aynı yıl Brahms’ın iki piyano konçertosunu tek konserde çaldı ve ertesi gün programı İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası ile yeniden seslendirdi.

1995 yılında Pierre Boulez’in üç piyano sonatını kaydetti. Bu kayıt Fransa’da yılın Diapason d’Or ödülünü aldı. 2002 yılında ise György Ligeti’nin piyano için Etütler’inin I. ve II. kitaplarını kaydetti. Diskografisinde ayrıca Igor Stravinsky, Paul Hindemith, Bela Bartok, Sergei Prokofiev, Robert Schumann, Franz Liszt, Johann Sebastian Bach ve başka bestecilerin eserleri yer aldı.

2018 yılında 1959-2017 döneminde gerçekleştirdiği stüdyo kayıtları ve bazı konser kayıtları, 130 CD’den oluşan “Complete Studio Recordings” kutusunda bir araya getirildi.

Ödülleri ve Nişanları

1954 ve 1964 yıllarında Boston’daki Lili Boulanger Memorial Fund Award’a değer görüldü. 1959 yılında Londra’da Harriet Cohen-Dinu Lipatti Altın Madalyası’nı aldı. 1971 yılında Türkiye’de Devlet Sanatçısı seçildi. 1975 yılında Fransa tarafından Chevalier de l’Ordre National du Mérite nişanı verildi.

1995 yılında Chopin kayıtları Grand Prix du Disque Frédéric Chopin ödülünü, Pierre Boulez sonatları kaydı ise Fransa’da yılın Diapason d’Or ödülünü aldı. 2007 yılında Polonya Cumhurbaşkanı Lech Kaczyński, Frederic Chopin’in eserlerinin seslendirilmesi ve kaydedilmesi yoluyla Polonya kültürüne yaptığı katkılar nedeniyle Biret’i Polonya Cumhuriyeti Liyakat Nişanı’nın Şövalye Haçı ile ödüllendirdi.

2021 yılında Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülleri kapsamında müzik alanındaki ödüle değer görüldü.

Hakkında Yayımlanan Kitap

Fransız akademisyen Dominique Xardel ile İdil Biret’in söyleşilerine dayanan Une Pianiste Turque en France: Idil Biret adlı kitap 2006 yılında Fransa’da yayımlandı. Eser, Üner Birkan tarafından Türkçeye çevrildi ve 2007 yılında Dünya Sahnelerinde Bir Türk Piyanisti: İdil Biret adıyla yayımlandı.

Ailesi ve Özel Hayatı

İdil Biret, 1976 yılında Şefik Büyükyüksel ile evlendi. Büyükyüksel, uzun yıllar Biret’in konser, kayıt ve arşiv çalışmalarının yürütülmesine de katkıda bulundu.