Aeskhylos, Antik Yunan tragedya yazarıdır. Sofokles ve Euripides ile birlikte klasik Atina'nın üç büyük tragedya şairinden biri kabul edilir. Tragedyada ikinci oyuncunun kullanımını geliştirerek oyuncular arasındaki diyaloğu öne çıkarması ve koronun ağırlığını azaltması, tiyatro sanatının gelişimindeki en önemli katkıları arasında gösterilir.

Doğumu: MÖ 525/524, Eleusis, Atina, Antik Yunan
Ölümü: MÖ 456/455, Gela, Sicilya

Aeskhylos, yaklaşık MÖ 525/524 yılında Atina'nın batısındaki Eleusis'te doğdu. Türkçede Aiskhylos, Aiskilos ve Eshilos gibi farklı yazılışlarla da anılmaktadır. Babasının adı Euphorion'dur. Antik kaynaklar ailesinin varlıklı veya aristokrat bir çevreden geldiğini aktarır.

Askerliği ve Pers Savaşları

Aeskhylos, yalnızca tragedya yazarı olarak değil, Pers Savaşları sırasında savaşmış bir Atina yurttaşı olarak da tanındı. MÖ 490'daki Marathon Savaşı'na katıldığı kabul edilmektedir. Kardeşi Kynaegiros da Marathon'da savaştı ve savaş sırasında hayatını kaybetti. Aeskhylos'un MÖ 480'deki Salamis Savaşı'na da katıldığı antik biyografik gelenekte aktarılmaktadır.

Savaş deneyiminin eserlerine de yansıdığı görülür. Günümüze ulaşan en eski oyunu Persler, Salamis yenilgisini Perslerin gözünden anlatır. Eser, olayların yaşandığı döneme tanıklık etmiş bir yazarın günümüze ulaşan tragedyası olması bakımından da dikkat çekicidir.

Aeskhylos'un mezar yazıtında oyun yazarlığındaki başarılarından söz edilmemesi, buna karşılık Marathon'daki askerliği ve Perslere karşı savaşmasının vurgulanması dikkat çekicidir. Antik kaynaklar mezar yazıtının kendisi tarafından kaleme alındığını aktarır:

“Bu mezar, Euphorion oğlu Atinalı Aeskhylos'un tozunu saklar; o, buğdayı bol Gela'da öldü. Yiğitliğini Marathon korusu ve bunu iyi bilen uzun saçlı Medler anlatabilir.”
— Aeskhylos'a atfedilen mezar yazıtı

Tragedya Yazarlığı

Aeskhylos, oyun yazmaya MÖ 6. yüzyılın sonlarında başladı. İlk kez yaklaşık MÖ 499'da bir tragedya yarışmasına katıldığı, ilk büyük yarışma zaferini ise MÖ 484'te Dionysia şenliklerinde kazandığı kabul edilmektedir. Kariyeri boyunca Atina'daki dramatik yarışmalarda çok sayıda birincilik elde etti.

Antik kaynaklarda Aeskhylos'un yaklaşık 70 ile 90 arasında oyun yazdığına ilişkin farklı kayıtlar bulunmaktadır. Bunların çok büyük bölümü kaybolmuştur. Günümüze onun adıyla yedi tam tragedya ulaşmıştır; ancak bunlardan Zincire Vurulmuş Prometheus'un gerçekten Aeskhylos tarafından yazılıp yazılmadığı modern klasik filolojide tartışılmaktadır.

Aeskhylos'un tragedya sanatındaki en önemli yeniliklerinden biri sahnedeki oyuncu sayısını ikiye çıkarması olarak kabul edilir. Böylece tek oyuncu ile koro arasındaki anlatı düzeninin yanında iki karakter arasında doğrudan dramatik çatışma ve diyalog kurulabilmesine imkân sağladı. Bu yenilik olay örgüsünün gelişmesini ve karakterlerin sahnede birbirleriyle daha karmaşık ilişkiler kurmasını mümkün kıldı. Daha sonra Sofokles üçüncü oyuncunun kullanımını geliştirdi.

Aeskhylos'un oyunlarında koro önemini korumakla birlikte, oyuncular arasındaki diyalog daha belirgin hale geldi. Sahne kostümleri ve maskelerin dramatik etkisinin geliştirilmesinde de Aeskhylos'a çeşitli yenilikler atfedilmektedir.

Eserlerinin Konuları

Aeskhylos'un tragedyalarının büyük bölümü Yunan mitolojisinden alınan öykülere dayanır. Eserlerinde tanrısal adalet, kader, suç, ceza, intikam, iktidar, savaş ve insanın çektiği acılar gibi temalar öne çıkar. İnsanların ve ailelerin işlediği suçların sonraki kuşaklara taşınan sonuçları, oyunlarının temel meselelerinden biridir.

Günümüze ulaşan en eski eseri MÖ 472'de sahnelenen Persler'dir. Oyun, Yunan tragedyaları arasında mitolojik bir geçmiş yerine yakın tarihli gerçek bir olayı, Perslerin Salamis'teki yenilgisini konu edinmesiyle ayrı bir yere sahiptir.

MÖ 467'de sahnelenen Tebai'ye Karşı Yediler, Oidipus'un oğulları Eteokles ile Polyneikes arasındaki mücadeleyi ve Thebai kuşatmasını işler.

Uzun süre Aeskhylos'un ilk dönem eserlerinden biri olduğu düşünülen Yakarıcılar'ın ise daha sonraki araştırmalar sonucunda MÖ 460'lı yıllarda sahnelendiği kabul edilmeye başlanmıştır. Oyun, zorla evlendirilmekten kaçan Danaos'un kızlarının Argos'a sığınmasını konu alır.

Oresteia

Aeskhylos'un günümüze eksiksiz ulaşan en önemli eseri MÖ 458'de sahnelenen Oresteia üçlemesidir. Antik Yunan tiyatrosundan günümüze bütünüyle ulaşabilmiş tek tragedya üçlemesidir.

Üçlemenin ilk oyunu Agamemnon, Troya Savaşı'ndan dönen Kral Agamemnon'un eşi Klytaimnestra tarafından öldürülmesini anlatır. İkinci oyun Khoephoroi'da Agamemnon'un oğlu Orestes, babasının intikamını almak için annesi Klytaimnestra ile Aigisthos'u öldürür. Son oyun Eumenidler'de ise Orestes annesini öldürmesinin ardından Erinysler tarafından takip edilir ve Atina'da yargılanır.

Oresteia, kan davası ve kişisel intikam düzeninden hukuk ve yargılama yoluyla adaletin sağlandığı toplumsal düzene geçişi işlemesi bakımından Aeskhylos'un en önemli eserlerinden biri kabul edilir.

Zincire Vurulmuş Prometheus

Geleneksel olarak Aeskhylos'a atfedilen Zincire Vurulmuş Prometheus, insanlara ateşi verdiği için Zeus tarafından cezalandırılan Prometheus'un öyküsünü anlatır. Eser uzun süre Aeskhylos'un tragedyalarından biri kabul edilmekle birlikte, dil, üslup, ölçü ve Zeus'un eserdeki tasviri gibi özellikler nedeniyle modern araştırmacıların bir bölümü eserin başka bir yazar tarafından kaleme alınmış olabileceğini ileri sürmektedir. Bu nedenle eserin kesin sahnelenme tarihi de bilinmemektedir.

Sicilya Yılları ve Ölümü

Aeskhylos, yaşamının farklı dönemlerinde Sicilya'ya gitti ve Siraküza'da bulundu. Sicilya ile ilişkisi, Siraküza hükümdarı I. Hieron'un davetiyle de bağlantılıydı. Hayatının son döneminde yeniden Sicilya'ya gitti.

Aeskhylos, MÖ 456/455 civarında Sicilya'nın Gela kentinde yaklaşık 69 yaşında öldü. Antik dönemde ortaya çıkan ünlü bir anlatıya göre bir kartalın pençesinden bıraktığı kaplumbağanın başına düşmesi sonucu öldü. Ancak bu hikâye tarihsel olarak doğrulanmış bir ölüm nedeni değil, antik biyografi geleneğinde aktarılan bir rivayettir.

Günümüze Ulaşan Oyunları

MÖ 472 - Persler (Persai)
MÖ 467 - Tebai'ye Karşı Yediler (Hepta epi Thebas)
MÖ 460'lı yıllar - Yakarıcılar (Hiketides)
MÖ 458 - Agamemnon (Oresteia üçlemesinin birinci oyunu)
MÖ 458 - Khoephoroi / Sunu Taşıyanlar (Oresteia üçlemesinin ikinci oyunu)
MÖ 458 - Eumenidler (Oresteia üçlemesinin üçüncü oyunu)
Tarihi kesin değil - Zincire Vurulmuş Prometheus (Prometheus Desmotes; Aeskhylos'a aidiyeti tartışmalıdır)