12 Angry Men, Dog Day Afternoon, Network ve The Verdict filmleriyle Amerikan sinemasında adalet, ahlak ve kurum eleştirisinin usta yönetmeni

Sidney Lumet, 25 Haziran 1924 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri’nin Pennsylvania eyaletindeki Philadelphia kentinde doğmuştur. Amerikalı yönetmen, senarist, yapımcı ve oyuncu olan Sidney Lumet, özellikle hukuk, adalet, polis teşkilatı, medya, siyaset, aile, ahlak ve kurumsal çürüme temalarını işleyen filmleriyle tanınmıştır. 12 Angry Men, Serpico, Dog Day Afternoon, Network, The Verdict, Prince of the City, Running on Empty ve Before the Devil Knows You’re Dead gibi yapımlarla Amerikan sinemasının en önemli yönetmenlerinden biri kabul edilir.

Sidney Lumet, Yahudi tiyatro geleneğiyle iç içe bir ailede büyüdü. Babası Polonya Yahudisi Baruch Lumet oyuncu, yönetmen ve yazar; annesi Eugenia Wermus Lumet ise dansçıydı. Felicia (1920-1980) adında bir kız kardeşi vardı. Ailesi o 2 yaşında iken New York'a taşındı ve orada Yidiş Sanat Tiyatrosu'na katıldılar. Ailesinin Yidiş tiyatrosuyla bağlantılı olması, Sidney Lumet’in sahne sanatlarıyla çok erken yaşta tanışmasını sağladı. Çocuk oyuncu olarak sahneye çıktı ve küçük yaşta profesyonel performans deneyimi kazandı.

Sidney Lumet, çocukluk ve gençlik yıllarında tiyatroda çalıştıktan sonra radyoda ve televizyonda da deneyim kazandı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Uzak Doğu'da Amerika Birleşik Devletleri Ordusu'nda radar teknisyeni olarak görev yaptı. Savaş sonrasında tiyatro ve televizyon yönetmenliğine yöneldi. 1950’lerde canlı televizyon dramalarının yükseldiği dönemde birçok televizyon yapımı yönetti. Bu dönem, onun hızlı çalışma, oyuncu yönetimi, sınırlı mekân kullanımı ve dramatik gerilim kurma becerisini geliştirdi.

Sidney Lumet, 1957 yılında ilk uzun metraj filmi 12 Angry Men’i yönetti. Film, bir cinayet davasında jüri odasında geçen yoğun bir ahlaki ve hukuki tartışmayı konu alır. Henry Fonda’nın başrolde yer aldığı film, neredeyse tamamen tek bir odada geçmesine rağmen güçlü dramatik yapısı, karakter çatışmaları ve adalet sorgusuyla sinema tarihinin en önemli mahkeme dramalarından biri oldu.

Sidney Lumet, 12 Angry Men ile ilk filminden itibaren büyük bir yönetmenlik başarısı elde etti. Film, Akademi Ödülü’nde En İyi Film, En İyi Yönetmen ve En İyi Uyarlama Senaryo dallarında aday gösterildi. Bu başarı, onun tiyatro ve televizyon kökenli yoğun oyuncu yönetimini sinemaya başarıyla taşıdığını gösterdi.

Sidney Lumet, 1959 yılında Marlon Brando, Anna Magnani ve Joanne Woodward'la birlikte ünlü Amerikalı oyun yazarı Tennessee Williams'ın bir oyunundan yola çıkarak The Fugitive Kind adlı filmini çekti.

Sidney Lumet, 1960’larda Stage Struck, Long Day’s Journey into Night, Fail Safe, The Pawnbroker ve The Hill gibi filmler yönetti. Bu yapımlarda karakter psikolojisi, ahlaki baskı, travma, savaş, suçluluk ve toplumsal yabancılaşma gibi temaları işledi. Özellikle The Pawnbroker filminde Rod Steiger’ın canlandırdığı Holokost travması yaşayan bir tefeci karakteri, Lumet’in insan ruhundaki kırılmaları işleme gücünü gösterdi.

Sidney Lumet, 1964 yapımı Fail Safe filminde nükleer savaş korkusunu soğuk ve gerilimli bir üslupla anlattı. Film, yanlışlıkla başlayan bir nükleer saldırı krizini konu alır ve Soğuk Savaş döneminin teknolojik, politik ve ahlaki korkularını yoğun biçimde yansıtır. Bu yapım, onun kurumların hata yapabilirliği ve sistemlerin insan hayatı üzerindeki tehlikeli etkileri konusundaki ilgisinin erken örneklerinden biridir.

Sean Connery'yi beş filmde yönetti : The Hill (1965), Korkunç Hırsızlıklar (1971), Şüphe Peşinde (1973), Doğu ekspresinde cinayet (1974) ve Aile Bağları (1989).

1974 yılında Agatha Christie'nin romanından uyarlanan ve bir kısmı İstanbul'da geçen Doğu Ekspresinde Cinayet filminde çok şöhretli bir oyuncu kadrosuyla çalıştı.

Sidney Lumet, 1973 yılında Serpico filmini yönetti. Filmde Al Pacino, New York City Police Department içindeki yolsuzluklara karşı çıkan gerçek polis memuru Frank Serpico’yu canlandırdı. Film, polis kurumundaki rüşvet, yalnızlık, kişisel ahlak ve sistemle çatışma temalarını güçlü biçimde ele aldı. Serpico, Lumet’in 1970’ler Amerikan kent sinemasındaki yerini güçlendirdi.

Sidney Lumet, 1975 yılında Dog Day Afternoon filmiyle kariyerinin en unutulmaz yapımlarından birini yönetti. Gerçek bir banka soygunundan esinlenen filmde Al Pacino, Sonny Wortzik karakterini canlandırdı. Film, suç, medya gösterisi, polis baskısı, cinsiyet kimliği, çaresizlik ve şehir kalabalığı içindeki bireysel kırılma temalarını bir araya getirdi. Dog Day Afternoon, hem suç filmi hem karakter draması hem de toplumsal yorum olarak büyük övgü aldı.

Sidney Lumet, 1976 yılında Network filmini yönetti. Paddy Chayefsky tarafından yazılan film, televizyon haberlerinin ticarileşmesini, medya şirketlerinin güç arzusunu ve reyting kültürünü sert biçimde eleştirdi. Peter Finch, Faye Dunaway, William Holden ve Robert Duvall’ın rol aldığı film, televizyonun toplum üzerindeki etkilerine dair en keskin sinema eleştirilerinden biri olarak kabul edilir.

Sidney Lumet, Network ile medya ve kapitalizm eleştirisini kara mizah, öfke ve trajediyle birleştirdi. Filmdeki Howard Beale karakteri, modern medya çağının öfke, manipülasyon ve seyirlik kriz kültürünü simgeleyen unutulmaz figürlerden biri oldu. Network, birçok dalda Akademi Ödülü başarısı elde etti ve Lumet’in en güçlü yönetmenlik çalışmalarından biri olarak anıldı.

Sidney Lumet, 1981 yılında Prince of the City filmini yönetti. Film, polis yolsuzluğu, muhbirlik, sadakat, suç ortaklığı ve adalet sistemi içindeki gri alanları ele aldı. Karmaşık yapısı, uzun süresi ve kurumsal çürüme analiziyle Lumet’in gerçekçi polis ve hukuk dramalarındaki ustalığını gösterdi.

Sidney Lumet, 1982 yılında The Verdict filmini yönetti. Paul Newman’ın başrolde yer aldığı film, alkol sorunları ve kariyer çöküşü yaşayan bir avukatın tıbbi ihmal davası üzerinden kişisel ve ahlaki bir yeniden doğuş yaşamasını anlatır. The Verdict, mahkeme draması türünün en güçlü örneklerinden biri oldu ve Lumet’e En İyi Yönetmen dalında Oscar adaylığı getirdi.

Sidney Lumet, 1980’lerde Daniel, Power, The Morning After ve Running on Empty gibi filmlerle aile, siyaset, suçluluk ve kişisel sorumluluk temalarını işlemeye devam etti. Running on Empty, radikal geçmişleri nedeniyle kaçak yaşayan bir ailenin çocukları üzerindeki etkisini konu alır. Film, aile bağları ile bireysel özgürlük arasındaki gerilimi duygusal bir dille ele aldı.

Sidney Lumet, 1990’larda ve 2000’lerde de üretmeyi sürdürdü. Q & A, Night Falls on Manhattan, Find Me Guilty ve Before the Devil Knows You’re Dead gibi filmlerde adalet sistemi, suç, aile ihaneti ve ahlaki çöküş temalarını yeniden ele aldı. Özellikle 2007 yapımı Before the Devil Knows You’re Dead, kariyerinin son döneminde gelen güçlü bir suç dramı olarak kabul edildi.

Sidney Lumet, 2007 yapımı Before the Devil Knows You’re Dead filminde Philip Seymour Hoffman, Ethan Hawke, Marisa Tomei ve Albert Finney ile çalıştı. Film, bir aile içi soygun planının trajik biçimde çökmesini konu alır. Açgözlülük, aile sırları, suçluluk ve ahlaki çürüme temalarını sert bir yapıyla ele alan film, Lumet’in yaşlılık döneminde bile dramatik gerilim kurma gücünü koruduğunu gösterdi.

Sidney Lumet, kariyeri boyunca oyuncularla kurduğu güçlü çalışma ilişkisiyle tanındı. Al Pacino, Henry Fonda, Paul Newman, Rod Steiger, Faye Dunaway, William Holden, Sean Connery, Philip Seymour Hoffman ve Ethan Hawke gibi oyunculardan unutulmaz performanslar aldı. Onun yönetmenliği genellikle gösterişli kamera hareketlerinden çok karakterlerin içsel çatışmasına, diyalog ritmine ve ahlaki gerilime dayanır.

Sidney Lumet, sinema anlayışını Making Movies adlı kitabında anlattı. Bu kitapta yönetmenliğin teknik, psikolojik ve pratik yönlerini açık bir dille ele aldı. Film yapım sürecinin senaryo, oyuncu seçimi, prova, görüntü yönetimi, kurgu ve set yönetimi aşamalarını kendi deneyimleri üzerinden açıkladı. Making Movies, sinema öğrencileri ve yönetmen adayları için önemli kaynaklardan biri haline geldi.

Sidney Lumet, kariyeri boyunca En İyi Yönetmen dalında 5 kere Akademi Ödülü adaylığı aldı ancak kazanamadı. Ancak 2005 yılında Academy of Motion Picture Arts and Sciences tarafından Akademi ÖdülüOnur Ödülü ile ödüllendirildi. Bu ödül, onun Amerikan sinemasına yaptığı kalıcı katkının resmî olarak tanınması anlamına geliyordu.

Sidney Lumet, 9 Nisan 2011 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri’nin New York eyaletindeki New York City kentinde 87 yaşında hayatını kaybetti. Ölümünden sonra da şehir sineması, mahkeme dramaları, medya eleştirisi, polis yolsuzluğu ve ahlaki ikilemler üzerine kurduğu sinema diliyle anılmaya devam etti. Sidney Lumet, kurumların birey üzerindeki baskısını ve insanın adalet arayışını Amerikan sinemasında en güçlü biçimde işleyen yönetmenlerden biri olarak kabul edilmektedir.

Evlilikleri :
1.eşi: Aktris Rita Gam (1949 - 15 Ağustos 1955) (boşanmış)
2.eşi: Gloria Vanderbilt (27 Ağustos 1956 - 24 Ağustos 1963) (boşanmış)
3.eşi: Gail Lumet Buckley (23 Kasım 1963 - 1978) (boşanmış, Jenny Lumet (d. 1967), Amy Lumet (d. 1964) adlarında iki çocuğu vardır.
4.eşi: Mary Gimbel (e. 1980–2011). Üvey kızı Leslie Gimbel ve üvey oğlu Bailey Gimbel adında iki çocuğu vardır.

Film ve Dizi Listesi:
1957 – 12 Angry Men – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1958 – Stage Struck – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1959 – That Kind of Woman – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1960 – The Fugitive Kind – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1962 – Long Day’s Journey into Night – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1964 – The Pawnbroker – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1964 – Fail Safe – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1965 – The Hill – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1966 – The Group – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1968 – Bye Bye Braverman – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1968 – The Sea Gull – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1969 – The Appointment – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1970 – Last of the Mobile Hot Shots – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1971 – The Anderson Tapes – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1972 – Child’s Play – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1973 – Serpico – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1974 – Lovin’ Molly – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1974 – Murder on the Orient Express / Doğu ekspresinde cinayet – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1975 – Dog Day Afternoon – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1976 – Network – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1977 – Equus – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1978 – The Wiz – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1980 – Just Tell Me What You Want – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1981 – Prince of the City – (Yönetmen / Senarist) – (Sinema Filmi)
1982 – Deathtrap – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1982 – The Verdict – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1983 – Daniel – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1984 – Garbo Talks – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1986 – Power – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1986 – The Morning After – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1988 – Running on Empty – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1989 – Family Business – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1990 – Q & A – (Yönetmen / Senarist) – (Sinema Filmi)
1992 – A Stranger Among Us – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1993 – Guilty as Sin – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1996 – Night Falls on Manhattan – (Yönetmen / Senarist) – (Sinema Filmi)
1997 – Critical Care – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
1999 – Gloria – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)
2001 – 100 Centre Street – (Yaratıcı / Yönetmen / Yapımcı) – (TV Dizisi)
2004 – Strip Search – (Yönetmen) – (TV Filmi)
2006 – Find Me Guilty – (Yönetmen / Senarist) – (Sinema Filmi)
2007 – Before the Devil Knows You’re Dead – (Yönetmen) – (Sinema Filmi)

Başlıca Kitapları:
1995 – Making Movies – Sinema / Yönetmenlik Kitabı
Faire un film

Başlıca Ödülleri ve Adaylıkları:
1957 – Academy Awards Adaylığı – En İyi Yönetmen – 12 Angry Men
1957 – Berlin International Film Festival – Altın Ayı – 12 Angry Men
1975 – Academy Awards Adaylığı – En İyi Yönetmen – Dog Day Afternoon
1976 – Academy Awards Adaylığı – En İyi Yönetmen – Network
1981 – Academy Awards Adaylığı – En İyi Uyarlama Senaryo – Prince of the City
1982 – Academy Awards Adaylığı – En İyi Yönetmen – The Verdict
2005 – Academy Awards Onur Ödülü
2007 – New York Film Critics Circle Özel Ödülü – Before the Devil Knows You’re Dead


Kaynak:Biyografiler.com