Agatha Christie, İngiliz polisiye roman, öykü ve oyun yazarıdır. Tam adı Agatha Mary Clarissa Christie'dir. İlk evliliğinden önce Agatha Mary Clarissa Miller adını taşıyan Christie, altı romanını Mary Westmacott takma adıyla yayımladı. Belçikalı dedektif Hercule Poirot ile amatör dedektif Miss Marple karakterlerinin yaratıcısıdır. 66 polisiye roman ve 14 öykü kitabıyla tanınan Christie'nin eserleri dünya çapında iki milyardan fazla sattı; polisiye edebiyatın en çok okunan yazarlarından biri oldu.

Çocukluğu ve Eğitimi

Agatha Christie, 15 Eylül 1890 tarihinde İngiltere'nin Devon bölgesindeki Torquay'de doğdu. Babası Amerikalı Frederick Alvah Miller, annesi Clarissa Miller'dı. Margaret Frary ve Louis Montant adlarında iki büyük kardeşi vardı. Çocukluğunu ailesinin Torquay'deki Ashfield adlı evinde geçirdi ve büyük ölçüde evde eğitim gördü.

Küçük yaşlardan itibaren okumaya ve hikâye yazmaya ilgi duyan Agatha Christie, annesinin de teşvikiyle öyküler kaleme almaya başladı. Gençlik yıllarında Paris'te müzik eğitimi aldı; piyano ve şan çalıştı. Ancak sahne korkusu nedeniyle profesyonel müzik kariyerine yönelmedi.

Archibald Christie ile Evliliği ve I. Dünya Savaşı

Agatha Christie, 1912 yılında Archibald Christie ile tanıştı. Çift, I. Dünya Savaşı başladıktan sonra 24 Aralık 1914 tarihinde evlendi. Archibald Christie, Kraliyet Uçan Kolordusunda görev yapıyordu.

Savaş sırasında Agatha Christie, Torquay'deki bir hastanede gönüllü hemşire olarak çalıştı; daha sonra hastanenin dispanserinde görev aldı. İlaçlar ve zehirler hakkında burada edindiği bilgiler, daha sonra yazacağı polisiye romanlardaki zehirlenme vakalarının ayrıntılı biçimde kurgulanmasında etkili oldu.

Çiftin tek çocukları Rosalind Hicks, 5 Ağustos 1919 tarihinde doğdu.

Hercule Poirot ve İlk Romanı

Agatha Christie'nin ilk yayımlanan polisiye romanı The Mysterious Affair at Styles (Styles'daki Esrarengiz Vaka) oldu. Christie'nin savaş yıllarında yazmaya başladığı eser, birkaç yayınevi tarafından geri çevrildikten sonra 1920 yılında The Bodley Head tarafından yayımlandı.

Roman aynı zamanda Agatha Christie'nin en ünlü karakterlerinden Hercule Poirot'nun ilk kez okuyucunun karşısına çıktığı eserdi. Belçikalı eski bir polis olan Poirot, suçları dikkatli gözlem, mantık ve kendisinin “küçük gri hücreler” olarak adlandırdığı zihinsel yeteneklerini kullanarak çözmesiyle tanındı.

Hercule Poirot, sonraki yıllarda Christie'nin çok sayıda roman ve öyküsünde yer aldı. The Murder of Roger Ackroyd (Roger Ackroyd Cinayeti), Murder on the Orient Express (Şark Ekspresinde Cinayet), Death on the Nile (Nil'de Ölüm) ve Five Little Pigs (Beş Küçük Domuz) Poirot'nun yer aldığı tanınmış romanlar arasındadır.

Miss Marple

Agatha Christie'nin diğer ünlü dedektif karakteri Miss Marple, İngiltere'nin St. Mary Mead adlı kurmaca köyünde yaşayan yaşlı ve dikkatli bir amatör dedektiftir. İnsan doğası hakkındaki gözlemlerinden yararlanarak karmaşık cinayetleri çözmesiyle tanınır.

Miss Marple ilk olarak 1927 yılında yayımlanan The Tuesday Night Club adlı öyküde ortaya çıktı. Karakterin yer aldığı ilk roman ise 1930 tarihli The Murder at the Vicarage (Ölüm Çığlığı) oldu. Christie daha sonra Miss Marple'ın merkezinde olduğu çok sayıda roman ve öykü yazdı.

Hercule Poirot ve Miss Marple karakterleri Christie'nin ölümünden sonra da popülerliğini korudu; her iki karakterin maceraları çok sayıda sinema filmi ve televizyon yapımına uyarlandı.

1926 Yılındaki Kayboluşu

1926, Agatha Christie'nin yaşamındaki en zor yıllardan biri oldu. Annesi Clarissa Miller'ın ölümünün ardından Christie büyük bir üzüntü yaşarken, eşi Archibald Christie de başka bir kadına âşık olduğunu ve boşanmak istediğini açıkladı.

3 Aralık 1926 gecesi Agatha Christie evinden ayrıldı. Otomobili ertesi gün terk edilmiş halde bulundu ve İngiltere çapında geniş kapsamlı bir arama başlatıldı. Christie, 11 gün sonra Yorkshire'ın Harrogate kentindeki Swan Hydropathic Hotel'de bulundu. Otelde eşinin birlikte olduğu kadın Nancy Neele'in soyadını kullanarak “Mrs. Neele” adıyla kalmıştı.

Agatha Christie, kaybolduğu dönemde neler yaşadığı konusunda daha sonra ayrıntılı bir açıklama yapmadı. Olayın nedeni konusunda yıllar boyunca farklı görüşler ileri sürülmesine rağmen kayboluşunun kesin nedeni açıklığa kavuşmadı.

Bu olaydan esinlenen Agatha adlı sinema filmi 1979 yılında gösterime girdi. Michael Apted'ın yönettiği filmde Christie'yi Vanessa Redgrave, Archibald Christie'yi ise Timothy Dalton canlandırdı. Film, Christie'nin kayıp olduğu 11 güne ilişkin kurmaca bir yorum sundu.

Agatha Christie ile Archibald Christie'nin boşanması 1928 yılında kesinleşti. Christie, boşanmalarına rağmen yazarlık kariyerinde tanındığı “Christie” soyadını kullanmayı sürdürdü.

Max Mallowan ile Evliliği ve Arkeoloji

Agatha Christie, 1928 yılında Ortadoğu'ya seyahat etti. Bağdat'a ulaştıktan sonra Ur antik kentindeki arkeolojik kazıları ziyaret etti. 1930 yılında Ur'a yaptığı ikinci ziyarette kendisinden 14 yaş küçük arkeolog Max Mallowan ile tanıştı.

Christie ve Max Mallowan, 11 Eylül 1930 tarihinde Edinburgh'da evlendi. Christie, sonraki yıllarda eşine Irak ve Suriye'deki arkeolojik kazılarda eşlik etti; kazı çalışmalarına fotoğrafçılık, eserlerin kayıt altına alınması ve buluntuların temizlenmesi gibi işlerle katkıda bulundu.

Ortadoğu'daki deneyimleri Christie'nin edebiyatına da yansıdı. Murder in Mesopotamia (Mezopotamya'da Cinayet), Death on the Nile (Nil'de Ölüm), Appointment with Death (Ölümle Randevu) ve They Came to Baghdad (Bağdat'a Geldiler) gibi eserlerinde bölgenin coğrafyasından ve seyahatlerinden yararlandı.

1946 yılında yayımlanan Come, Tell Me How You Live adlı anı kitabında Max Mallowan ile birlikte katıldığı arkeolojik kazılardaki yaşamını anlattı.

Mary Westmacott Adıyla Yazdığı Romanlar

Agatha Christie, polisiye eserlerinin yanı sıra Mary Westmacott takma adıyla psikolojik ve romantik yönleri ağır basan altı roman yazdı. Bu adla yayımladığı ilk roman Giant's Bread 1930 yılında çıktı.

Christie, Mary Westmacott adıyla Unfinished Portrait, Absent in the Spring, The Rose and the Yew Tree, A Daughter's a Daughter ve The Burden adlı romanları da yayımladı.

II. Dünya Savaşı Yılları

II. Dünya Savaşı sırasında Agatha Christie, Londra'daki University College Hospital'ın dispanserinde gönüllü olarak çalıştı. Burada ilaçlar ve zehirler hakkındaki bilgisini daha da geliştirdi.

Savaş yıllarında yazmayı da sürdüren Christie, Hercule Poirot ve Miss Marple için birer son macera kaleme aldı. Poirot'nun son vakasını anlatan Curtain ile Miss Marple'ın son vakalarından Sleeping Murder uzun yıllar yayımlanmadı. Curtain 1975'te, Sleeping Murder ise Christie'nin ölümünden sonra 1976'da yayımlandı.

Tiyatro Eserleri ve Fare Kapanı

Agatha Christie, roman ve öykülerinin yanı sıra çok sayıda tiyatro oyunu yazdı. En ünlü oyunu The Mousetrap (Fare Kapanı), ilk olarak Kraliçe Mary için hazırlanan Three Blind Mice adlı kısa bir radyo oyununun genişletilmesiyle ortaya çıktı.

The Mousetrap, 25 Kasım 1952 tarihinde Londra'nın West End bölgesindeki Ambassadors Theatre'da sahnelenmeye başladı. 1974 yılında St Martin's Theatre'a taşındı. COVID-19 salgını sırasındaki zorunlu kesinti dışında sahnelenmeye devam eden eser, dünyanın en uzun süre sahnelenen tiyatro oyunu unvanını taşımaktadır.

Christie'nin Witness for the Prosecution (Beklenmeyen Şahit) adlı oyunu da uluslararası başarı kazandı. Christie, bu eserle 1955 yılında Mystery Writers of America tarafından verilen Edgar Ödülü'nü En İyi Oyun kategorisinde kazandı.

1954 yılında The Mousetrap, Witness for the Prosecution ve Spider's Web aynı anda Londra West End'de sahnelenirken Agatha Christie, üç oyunu aynı anda West End'de oynanan ilk kadın oyun yazarı oldu.

Akhnaton

Agatha Christie, arkeolojiye ve Eski Mısır'a duyduğu ilgiden hareketle Firavun Akhenaton'u konu alan Akhnaton adlı tiyatro oyununu da kaleme aldı. Eseri 1930'lu yıllarda yazmasına rağmen oyun uzun süre sahnelenmedi ve metni ancak 1973 yılında yayımlandı.

Son Yılları

Agatha Christie, 1958 yılında Detection Club'ın başkanlığını kabul etti ve yaşamının sonuna kadar bu görevi sürdürdü.

Christie, edebiyata yaptığı katkılardan dolayı 1971 yılında Britanya İmparatorluk Nişanı'nın Dame Commander derecesine (DBE) layık görüldü ve böylece “Dame Agatha Christie” unvanını aldı.

Yaşamının son yıllarında sağlığı giderek bozulan Agatha Christie, 12 Ocak 1976 tarihinde Oxfordshire'daki Wallingford yakınlarında bulunan Winterbrook House'da 85 yaşında hayatını kaybetti. Cholsey'deki St Mary's Kilisesi'nin mezarlığına defnedildi.

Christie'nin An Autobiography adlı otobiyografisi ölümünden sonra, 1977 yılında yayımlandı. Kitabı 1950 yılında yazmaya başlamış, 1965 yılında tamamlamıştı.

Edebî Mirası

Agatha Christie, 66 polisiye romanı ve 14 öykü kitabının yanı sıra tiyatro oyunları, romantik ve psikolojik romanlar ile anı kitapları yazdı. Eserlerinin dünya çapındaki satışının iki milyarı aştığı kabul edilmektedir. Hercule Poirot ve Miss Marple, polisiye edebiyatın en tanınmış kurmaca dedektifleri arasında yer aldı.

The Murder of Roger Ackroyd, Murder on the Orient Express, Death on the Nile ve And Then There Were None, Christie'nin en çok tanınan eserleri arasındadır. Başlangıçta farklı bir adla yayımlanan And Then There Were None, daha sonraki yıllarda günümüzde kullanılan bu adıyla yayımlanmaya başladı.

Christie'nin eserleri sinema, televizyon, radyo ve tiyatro için çok sayıda kez uyarlandı. Polisiye edebiyattaki etkisi ölümünden sonra da devam etti.