Klasik Fars edebiyatının en büyük şair ve nesir ustalarından biri; “Söz Üstadı” olarak anılır. En tanınmış eserleri Bostan ve Gülistan'dır.

Sadi Şirazi, yaklaşık 1209-1210 yıllarında İran, Şiraz'da doğdu. Kaynaklarda tam adı konusunda farklı bilgiler bulunmakla birlikte, modern araştırmalarda Ebû Muhammed Müşerrefüddin Muslih bin Abdullah bin Müşerref Şirazî biçimi yaygın olarak kabul edilmektedir. “Sadi” ise şiirlerinde kullandığı mahlastır. Klasik Fars edebiyatının en önemli şair ve nesir yazarlarından biri kabul edilir.

Babası, Abdullah, Sadi Şirazi'nin ilk eğitiminde önemli rol oynadı; ancak 12 yaşında iken babasını kaybedip dedesi ve amcası tarafından yetiştirilmiştir. Ergenlik döneminde Şiraz'dan ayrılarak eğitimini sürdürmek amacıyla Bağdat'a gitti. Burada dönemin ve dünyanın en meşhur Darülfünun'u olan Nizamiye Medresesinde öğrenim gördü. Eğitiminde din, edebiyat, Arapça ve dönemin düşünce geleneği önemli yer tuttu.

Sadi Şirazi'nin yaşadığı 13. Yüzyıl'da İslam dünyasında karmaşa hakimdi. İran'ın dahil bulunduğu bölgeler Moğol İstilasına, muhtelif hanedanlar arasındaki çarpışmalara sahne olurken, Anadolu, Suriye ve Filistin toprakları ise Haçlı Seferleri dolayısıyla devamlı savaş halindeydi.

Sadi Şirazi'nin ülkesi olan Fars olarak adlandırılan topraklar Anadolu Selçuklu Devletinin mirasçılarından Oğuz Türklerinden gelen Salguroğulları'nın (Fars atabeyleri) egemenliği altındaydı. Sadi Şirazi, Moğol istilasına, haçlı seferlerine, iç savaşlara bizzat tanık olmuştur. Kendisi bu olayların sıkıntıları çekerken aynı zamanda yaptığı seyahatler ile geniş bir coğrafyada insanların yaşadıklarını gözlemlemiştir.

Eğitiminin ardından uzun yıllar seyahat eden Sadi Şirazi Hemedan, Horasan başta olmak üzere hemen hemen bütün doğuyu gezip tanıdı. Bir süre Mekke, Şam, Hindistan, Kuzey Afrika'da bulunmuştur. Irak, Suriye, Filistin ve Arap Yarımadası'nda bulunduğu kabul edilmektedir. Eserlerinde çok daha geniş bir coğrafyaya yaptığı yolculuklardan söz etse de araştırmacılar bu anlatıların tamamının gerçek otobiyografik bilgiler olarak değerlendirilemeyeceğini belirtmektedir.

Yaklaşık otuz yıllık seyahat döneminin ardından 1256 yılında Şiraz'a dönen Sadi Şirazi, bu sırada özellikle gazelleriyle tanınan saygın bir şair haline gelmişti. Aynı yıl en önemli eserlerinden Bostan'ı tamamladı. Bir yıl sonra, 1258'de ise Gülistan'ı yazdı. Bu iki eser, onun edebiyat tarihindeki ününün temelini oluşturdu.

Bostan, bütünüyle manzum olarak yazılmış ahlaki ve öğretici bir eserdir. Adalet, cömertlik, tevazu, kanaat, aşk, manevi hayat ve insan davranışları gibi konuları hikâyeler ve öğütler aracılığıyla ele alır. Gülistan ise nesir ile şiiri bir arada kullanır. Hükümdarlar, dervişler, toplum hayatı, ahlak, eğitim, aşk ve insan ilişkileri üzerine kısa hikâyeler, öğütler ve gözlemler içerir.

Moğol ve Haçlılarla yapılan savaşlara katılmıştır. Haçlılara esir düşmüştür. On dört defa hacca gitmiştir.

Sadi Şirazi, yalnızca Bostan ve Gülistan'ın yazarı değildir. Çok sayıda gazel, kaside, rubai, kıta, öğüt metni ve nesir eseri kaleme aldı. Şiir ve nesir çalışmalarının tamamına verilen genel ad Külliyat-ı Sadi'dir. Sadi'nin eserlerinin erken dönem tertiplerinden biri 14. yüzyılda 22 bölüm halinde düzenlenmiştir. Bu bölümlerin bazıları müstakil eser, bazıları ise şiir veya nesir koleksiyonlarıdır.

Sadi'nin özellikle gazelleri Fars edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Gazelleri geleneksel olarak Tayyibat, Bedayi, Havatim ve Gazeliyat-ı Kadim başlıkları altında sınıflandırılmıştır. Aşk, insan ilişkileri, ahlak ve tasavvuf bu şiirlerde sıkça işlenen konular arasındadır.

Yaşadığı dönem, Moğol istilalarının ve büyük siyasi değişimlerin yaşandığı 13. yüzyıla rastlayan Sadi Şirazi, eserlerinde hükümdarların sorumlulukları, adalet, yoksulluk, toplumsal dayanışma ve insan hayatının geçiciliği üzerinde durdu. Dönemin yöneticileriyle ilişkiler kurmasına rağmen klasik anlamda sürekli bir saray şairi olarak yaşamaktan çok, gözlemci ve öğüt verici bir edebiyatçı kimliğiyle öne çıktı.

Sadi Şirazi farklı zamanlarda yaşamış olan bilgelerin sözlerini ve insanların yaşadığı tecrübeleri hikâyeler aracılığıyla tarihin hafızasına taşımayı başarmıştır. Sa'di'nin bu anlamda faydalandığı tarihsel şahsiyetlerin yelpazesi çok geniştir. Peygamber kıssaları, Sahabelerden aktarılan hadisler, Calinus (Galien), Ebubekr-i Şiblî, Eflatun, Enverî, Firdevsî, Hipokrat, İbn Cevzi, İhvan-ı Safa ve Lokman Hekim gibi tanınmış filozof, şair ve bilginlerden alıntılar, Hürmüz, İsfendiyâr, İskender-i Rûmî, Nuşirevân ve Zaloğlu Rüstem, Alp Arslan, Sultan Mahmut, Ömer b. Abdulaziz, Harun Reşit gibi idarecilerin hayatlarından kesitler, Abdulkadir Geylani, Behlül, Cüneyd-i Bağdâdî, İbrahim Edhem, Ma’ruf-ı Kerhî gibi mutasavvıfların önde gelen isimlerinden menkıbeler Sa'di'nin eserlerinde ustalıkla işlenmiştir.

Sadi Şirazi'nin çok sayıda sözü ve beyti birer darb-ı mesel olarak Fars kültürünü ayrıca zenginleştirmiştir. Sadece Gülistân kitabında bu anlamda dört yüz civarında söz tespit edilmiştir. Bostan ve Gülistân sahip oldukları hikmet, vaaz ve tahkik neticesinde Farsça öğrenen ve konuşan kişilerin ilk ders kitapları arasında yer almış ve böylece Sadi Şirazi, Farsça konuşa insanlar üzerinde büyük etki sahibi olmuştur.

Hayatının son dönemlerini Şiraz'da geçiren Sadi Şirazi, 1291 veya 1292 yılında yaklaşık 81 yaşında burada hayatını kaybetti. Ölüm tarihi konusunda erken dönem kaynakları arasında farklılıklar bulunmaktadır. Mezarı Şiraz'da bulunmakta ve yüzyıllardır önemli bir kültür ve edebiyat ziyaret yeri olarak kabul edilmektedir.

21 Nisan (Celâlî Takvimi: 1 Ordibeheşt) "Sadi Günü" olarak anılmaktadır.

Birleşmiş Milletler (BM) binasında Sadi Şirazi'nin insanlığın birlik ve dayanışmasını vurgulayan ünlü "Beni Âdem" şiiri yer almaktadır.

"Beni Âdem" şiirinin anlamı: "tüm insanların tek bir vücudun parçaları gibi birbirine bağlı olduğunu ve başkalarının acısını hissetmenin insan olmanın temel şartı olduğunu vurgulayan, adaleti ve dayanışmayı simgeleyen dizeleri yer almaktadır."

Eserleri ve Kitapları :
Başlıca müstakil eserleri:
Bostan – 1257 – Ahlak ve öğüt konulu manzum eser
Gülistan – 1258 – Hikâye, öğüt, şiir ve nesirlerden oluşan eser
Akıl ve Aşk Risalesi – Akıl ve aşk üzerine nesir risalesi
Hükümdarlara Nasihat – Yöneticilere yönelik ahlaki ve siyasi öğütler
Beş Meclis – Beş ayrı vaaz ve konuşmadan oluşan nesir eseri
Külliyat-ı Sadi – Şiir ve nesir eserlerinin toplu külliyatı. Külliyat-ı Sadi tertibi 22 bölüm içerir. Ancak bu 22 bölümün tamamını ayrı birer “kitap” olarak değerlendirmek doğru değildir; aralarında bağımsız risaleler, gazel koleksiyonları, kasideler, rubailer, kıtalar ve daha sonraki derleyiciler tarafından eklenmiş bazı metinler de bulunmaktadır.

Şiir kitapları ve koleksiyonları:
Tayyibat – Gazeller
Bedayi – Gazeller
Havatim – Gazeller
Gazeliyat-ı Kadim – Gençlik dönemine ait gazeller
Farsça Kasideler – Farsça kasideler
Arapça Kasideler – Arapça kasideler
Mülemmaat – Farsça ve Arapçanın birlikte kullanıldığı şiirler
Terciat – Terci-bent tarzındaki şiirler
Sahibiye – Şiir parçaları koleksiyonu
Mukattaat – Kıtalar ve kısa şiirler
Rubaiyat – Rubailer
Müfredat – Tek beyitler

Diğer nesir ve mizahi eserleri:
Sahib-i Divan'ın Şeyhe Sorusu – Nesir
Üç Hikâye / Üç Anlatı – Kısa nesir metinleri
Mutayebat ve Muzahikat – Mizahi metinler
Habîsât – Hiciv ve mizah ağırlıklı manzum parçalar
Hazliyat – Mizahi ve hiciv içerikli eserlerin genel adı

Not: Sadi'nin eserleri yalnızca Bostan ve Gülistan'dan oluşmaz. Erken dönem Külliyat-ı Sadi tertibi 22 bölüm içerir. Ancak bu 22 bölümün tamamını ayrı birer “kitap” olarak değerlendirmek doğru değildir; aralarında bağımsız risaleler, gazel koleksiyonları, kasideler, rubailer, kıtalar ve daha sonraki derleyiciler tarafından eklenmiş bazı metinler de bulunmaktadır.

Kaynak:Biyografiler.com