Max von Laue, Alman fizikçi ve 1914 Nobel Fizik Ödülü sahibidir. 1912 yılında kristallerde X-ışınlarının kırınımını deneysel olarak kanıtlayan çalışmalarıyla tanınır. Bu keşif, X-ışınlarının dalga yapısının anlaşılmasını sağlamış ve kristallerin atomik yapılarının incelenmesine yönelik X-ışını kristalografisinin gelişmesine temel oluşturmuştur.

Max von Laue, tam adıyla Max Theodor Felix von Laue, 9 Ekim 1879 tarihinde Almanya'nın Koblenz kenti yakınlarındaki Pfaffendorf'ta doğdu. Babası Alman askerî idaresinde memur olarak çalışan Julius Laue, annesi Wilhelmine Zerrenner'di. Babasının görev yerlerinin değişmesi nedeniyle çocukluğunu Brandenburg, Altona, Posen, Berlin ve Strazburg'da geçirdi. Ailesi 1913 yılında kalıtsal soyluluk unvanı aldı ve soyadına "von" eklendi.

Çocukluğu ve Eğitimi

Max von Laue, ilk ve ortaöğrenimini farklı şehirlerde sürdürdü. Strazburg'daki Protestan Lisesinde eğitim gördüğü sırada matematik ve fizik öğretmeni Goering'in etkisiyle doğa bilimlerine ilgi duymaya başladı. 1898 yılında liseden mezun olduktan sonra bir yıl askerlik yaptı.

1898 yılında Strazburg Üniversitesinde fizik, matematik ve kimya öğrenimine başladı. Daha sonra Göttingen Üniversitesine geçerek Woldemar Voigt ve Max Abraham gibi fizikçilerin derslerine katıldı. Münih Üniversitesinde bir dönem eğitim gördükten sonra 1902 yılında Berlin Üniversitesine geçti ve Max Planck'ın öğrencisi oldu.

1903 yılında Max Planck'ın danışmanlığında, paralel düzlemli levhalarda girişim olaylarını konu alan doktora tezini tamamladı. 1905 yılında öğretmenlik yeterlilik sınavını verdi ve Berlin'de Max Planck'ın teorik fizik kürsüsünde asistan olarak çalışmaya başladı. 1906 yılında ışın demetlerinin girişimi ve entropi üzerine hazırladığı çalışmayla doçentlik yeterliliğini aldı.

Akademik Kariyeri

1906 yılında Albert Einstein ile tanıştı. Einstein'ın özel görelilik kuramını destekledi ve kuramın bilim çevrelerinde tartışıldığı dönemde onun çalışmalarını savundu. İki fizikçi arasında uzun yıllar süren bir dostluk gelişti.

1909 yılında Münih Üniversitesinde Arnold Sommerfeld'in yönetimindeki Teorik Fizik Enstitüsünde çalışmaya başladı. Burada elektromanyetik dalgalar, optik ve kristal yapılar üzerine araştırmalar yürüttü.

1912 yılında Zürih Üniversitesinde teorik fizik profesörü olarak göreve başladı. 1914 yılında Frankfurt Üniversitesine geçti. Birinci Dünya Savaşı sırasında, 1916-1918 yılları arasında Wilhelm Wien ile birlikte Würzburg Üniversitesinde radyo teknolojisi ve yükseltici elektron tüpleri üzerine çalıştı.

1919 yılında Berlin'e dönerek Berlin Üniversitesinde ve Kaiser Wilhelm Fizik Enstitüsünde görev aldı. Albert Einstein'ın yöneticiliğini yaptığı enstitüde müdür yardımcısı olarak bilimsel ve idari çalışmalara katıldı. 1921 yılında Berlin Üniversitesinde teorik fizik alanında Max Planck'ın ardından gelen akademisyenlerden biri oldu.

X-Işınlarının Kırınımı ve Nobel Fizik Ödülü

1895 yılında Wilhelm Röntgen tarafından keşfedilen X-ışınlarının fiziksel niteliği, 20. yüzyılın başlarında araştırılan konular arasındaydı. X-ışınlarının elektromanyetik dalga olup olmadığı ve dalga boylarının nasıl ölçülebileceği henüz tam olarak açıklığa kavuşmamıştı.

Max von Laue, kristallerin atomlarının düzenli ve tekrarlanan bir yapı oluşturduğunu dikkate alarak X-ışınlarının kristallerden geçirilmesi durumunda kırınım desenleri meydana gelebileceğini düşündü. Bu düşünce, X-ışınlarının dalga niteliğini deneysel olarak incelemeye olanak sağlıyordu.

1912 yılında Münih Üniversitesinde Arnold Sommerfeld'in enstitüsünde çalışan Walter Friedrich ve Paul Knipping, Max von Laue'nin önerdiği deney düzenini kullanarak X-ışınlarını kristallerden geçirdi. İlk deneylerde bakır sülfat kristalleri kullanıldı. Kristalin arkasına yerleştirilen fotoğraf levhasında, doğrudan geçen ışının çevresinde düzenli noktalar oluştuğu görüldü.

Bu desenler, X-ışınlarının kristaldeki düzenli atom diziliminden dolayı kırınıma uğradığını gösterdi. Deney, X-ışınlarının elektromanyetik dalga niteliğini doğrularken kristallerin iç yapısının da düzenli olduğunu ortaya koydu.

Max von Laue'nin çalışmasından yararlanan William Henry Bragg ve oğlu William Lawrence Bragg, X-ışını kırınım desenlerinin kristallerin atomik yapısını belirlemek amacıyla kullanılabileceğini gösterdi. Böylece kristal yapıların incelenmesinde yeni bir deneysel yöntem geliştirildi.

Max von Laue, kristallerde X-ışınlarının kırınımını keşfetmesi nedeniyle 1914 Nobel Fizik Ödülü'ne layık görüldü. Bu araştırmaların sonucunda geliştirilen X-ışını kristalografisi, daha sonraki yıllarda fizik, kimya, mineraloji, malzeme bilimi ve yapısal biyoloji araştırmalarında kullanılmaya başlandı.

Görelilik Kuramı ve Süperiletkenlik Çalışmaları

Max von Laue, X-ışınları üzerine çalışmalarının yanı sıra görelilik kuramı, elektromanyetik radyasyon, optik ve süperiletkenlik alanlarında da araştırmalar yaptı.

Albert Einstein'ın özel görelilik kuramının ilk savunucularından biri oldu. Görelilik kuramına ilişkin kitaplar yayımlayarak kuramın matematiksel ve fiziksel temellerini açıkladı. Daha sonraki çalışmalarında genel görelilik kuramını da ele aldı.

1937 yılından itibaren süperiletkenlik teorisi üzerinde yoğunlaştı. Çok düşük sıcaklıklarda bazı maddelerin elektrik direncinin ortadan kalkması ve manyetik alanlarla etkileşimleri üzerine teorik araştırmalar yürüttü.

Nazi Almanyası Dönemi

1933 yılında Adolf Hitler'in iktidara gelmesinden sonra Almanya'daki üniversitelerde ve araştırma kurumlarında Yahudi bilim insanlarına yönelik baskılar başladı. Max von Laue, Nazi yönetiminin bilim politikalarına karşı çıkan Alman fizikçiler arasında yer aldı.

Nazi ideolojisini destekleyen bazı fizikçilerin görelilik kuramını "Yahudi fiziği" olarak nitelendirmesine karşı çıktı. Albert Einstein'ın bilimsel çalışmalarını savundu ve onun Prusya Bilimler Akademisinden ayrılmasının ardından akademi yönetiminin tutumunu protesto etti.

1933 yılında Würzburg'da düzenlenen Alman Fizik Derneği toplantısında yaptığı konuşmada Galileo Galilei'nin bilimsel görüşleri nedeniyle karşılaştığı baskılarla Albert Einstein'ın kuramına yönelik siyasi saldırılar arasında karşılaştırma yaptı.

Nazi döneminde Almanya'dan ayrılmak zorunda kalan Albert Einstein, Max Born ve Lise Meitner gibi bilim insanlarıyla iletişimini sürdürdü. Almanya'da kalan ve ayrımcılığa uğrayan meslektaşlarıyla da ilişkilerini korudu.

1943 yılında Berlin Üniversitesindeki görevinden erken emekliye ayrıldı. Kaiser Wilhelm Fizik Enstitüsündeki bilimsel çalışmalarını ise sürdürdü.

İkinci Dünya Savaşı Sonrası

1944 yılında Berlin'deki bombardımanlar nedeniyle Kaiser Wilhelm Fizik Enstitüsünün faaliyetleri Hechingen'e taşındı. Max von Laue de çalışmalarına burada devam etti.

1945 yılında Almanya'nın yenilgisinin ardından Müttefik Devletler tarafından diğer dokuz Alman bilim insanıyla birlikte İngiltere'ye götürüldü. Bilim insanları, Almanya'nın nükleer araştırmaları hakkında bilgi edinilmesi amacıyla yürütülen çalışmalar kapsamında bir süre İngiltere'de tutuldu. Laue, 1946 yılında Almanya'ya döndü.

Göttingen'de Kaiser Wilhelm Fizik Enstitüsünün yönetiminde görev aldı ve Göttingen Üniversitesinde akademik çalışmalarını sürdürdü. Savaş sonrasında Alman bilim kurumlarının yeniden düzenlenmesiyle ilgilendi. Physikalisch-Technische Reichsanstalt'ın yeniden kurulması çalışmalarına katıldı.

1951 yılında Berlin-Dahlem'deki Fritz Haber Fiziksel Kimya ve Elektrokimya Enstitüsünün yöneticiliğini üstlendi. Max Planck Topluluğunun bilimsel faaliyetlerinde görev aldı.

1957 yılında Otto Hahn, Werner Heisenberg, Max Born ve diğer Alman nükleer fizikçileriyle birlikte Göttingen Bildirisi'ni imzaladı. Bildiride Batı Almanya silahlı kuvvetlerinin nükleer silahlarla donatılmasına karşı çıkılıyordu.

Ailesi ve Özel Hayatı

Max von Laue, 1910 yılında Magdalena Degen ile evlendi. Çiftin Theodore H. Von Laue, Hildegard von Laue adlarında iki çocuğu oldu.

Bilimsel çalışmalarının dışında dağcılık, kayak, yelken ve otomobil kullanmakla ilgilendi. Özellikle Alp Dağları'nda yürüyüş yapmayı severdi. Klasik müziğe, tarihe ve bilim felsefesine ilgi duyuyordu.

Ölümü

8 Nisan günü Max von Laue'nin arabasına, ehliyetini 2 gün önce almış olan acemi bir motosikletli çarptı. Motosikletli çarpmanın etkisiyle olay yerinde öldü. Max von Laue'nin arabası ise Berlin Otobanı'ndan çıkarak devrildi. Max von Laue arabanın altında kaldı ve itfaiye tarafından arabadan çıkarıldı. Yaralı olarak kurtarılan Max von Laue bir süre sonra, 24 Nisan 1960 tarihinde 80 yaşında hayatını kaybetti. Almanya'nın Göttingen kentindeki şehir mezarlığına defnedildi.

Kitapları ve Bilimsel Eserleri

Max von Laue, bilimsel makalelerinin yanı sıra görelilik kuramı, X-ışınları ve fizik tarihi üzerine kitaplar yazdı. Başlıca eserleri şunlardır:

1911 - Das Relativitätsprinzip (Görelilik İlkesi; bilimsel kitap)
1921 - Die Relativitätstheorie, Erster Band (Görelilik Kuramı, Birinci Cilt; özel görelilik üzerine)
1921 - Die Relativitätstheorie, Zweiter Band (Görelilik Kuramı, İkinci Cilt; genel görelilik üzerine)
1946 - Geschichte der Physik (Fizik Tarihi; bilim tarihi kitabı)
1948 - Materiewellen und ihre Interferenzen (Madde Dalgaları ve Girişimleri; bilimsel kitap)

Ödülleri ve Onurlandırılması

1914 - Nobel Fizik Ödülü; kristallerde X-ışınlarının kırınımını keşfetmesi nedeniyle.
1914 - Matteucci Madalyası; fizik alanındaki araştırmaları nedeniyle.
1932 - Max Planck Madalyası; Alman Fizik Derneği tarafından.
1952 - Pour le Mérite Nişanı, Bilim ve Sanat Barış Sınıfı.
1959 - Helmholtz Madalyası; Berlin Bilimler Akademisi tarafından.

Kristallerde X-ışınlarının kırınımıyla oluşan desenler, fizik literatüründe "Laue desenleri" olarak adlandırılır. X-ışınlarının kristal yapılarla etkileşimini açıklayan matematiksel koşullar da "Laue denklemleri" adıyla bilinir.