Ahlak Felsefesi ve Roman Sanatını Birleştiren Yazar

Iris Murdoch, tam adı Jean Iris Murdoch olan, 20. yüzyılın en önemli romancı ve filozoflarından biri kabul edilen İrlanda doğumlu bir yazardır. Edebiyat ve felsefe alanında son derece üretken bir kariyere sahip olan Murdoch, 26 roman, 5 tiyatro oyunu, 5 felsefe kitabı ve bir şiir derlemesi yayımlamıştır. Romanlarında psikolojik çözümlemeler, etik sorunlar ve insan ilişkilerinin karmaşıklığı üzerine yoğunlaşmasıyla tanınmıştır.

Iris Murdoch, 15 Temmuz 1919 tarihinde Dublin, İrlanda’da İrlandalı bir anne ve İngiliz bir babanın tek çocuğu olarak dünyaya geldi. Çocukluk yıllarının büyük bölümünü Londra’da geçirdi. Eğitimine Bristol’daki Badminton School’da devam etti ve 1938 yılında Oxford Üniversitesi’ndeki Somerville College’a girerek klasik filoloji eğitimi aldı. Üniversite yıllarında pek çok önemli entelektüelle tanıştı ve düşünsel dünyası bu dönemde şekillenmeye başladı. Bu dönemde Franz Steiner ile uzun süreli bir ilişki yaşadı.

1938 yılında Iris Murdoch, Komünist Parti’ye katıldı ancak daha sonra partinin siyasi tutumlarından hayal kırıklığına uğrayarak ayrıldı. Mezuniyetinin ardından 1942–1944 yılları arasında HM Treasury’de (Birleşik Krallık hükümetinin ekonomik ve maliye bakanlığı) çalıştı. II. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru iki yıl boyunca United Nations Relief and Rehabilitation Administration (Birleşmiş Milletler Yardım ve Rehabilitasyon İdaresi) bünyesinde idari görev aldı ve mülteci kamplarında çalışmak üzere Belçika ve Avusturya’da bulundu. Bu süreçte jean-paul-sartre ve Simone de Beauvoir ile tanıştı. Bu karşılaşmalar Iris Murdoch’un özellikle varoluşçuluk başta olmak üzere felsefeye yönelmesinde önemli rol oynadı.

Daha sonra Cambridge Üniversitesi’nin Newnham College’ında felsefe alanında çalışmalar yaptı ve Ludwig Wittgenstein’ın etkisinin hissedildiği akademik çevrede bulundu. 1948 yılında Oxford Üniversitesi’ne geri dönerek St Anne’s College’da felsefe öğretim üyesi oldu ve 1963 yılına kadar burada ders verdi. Bu dönemde aynı zamanda Elias Canetti ile yakın bir entelektüel ilişki kurdu.

Iris Murdoch’un yayımlanan ilk eseri, jean-paul-sartre üzerine 1953 yılında yazdığı eleştirel inceleme kitabı Sartre: Romantic Rationalist oldu. Kısa süre sonra roman yazarlığına yöneldi ve 1954 yılında yazdığı ilk romanı Under the Net ile büyük dikkat çekti. Bu eser, psikolojik temalar ile varoluşçu düşüncenin izlerini bir araya getiriyordu. Romanın baş karakteri Jack Donaghue, jean-paul-sartre’ın varoluşçu kahramanlarına benzeyen bir figür olarak yorumlanmıştır.

Iris Murdoch sonraki yıllarda son derece üretken bir edebiyat kariyerine sahip oldu. The Flight from the Enchanter (1956) ve The Bell (1958) gibi romanlarıyla geniş bir okuyucu kitlesi kazandı. Ardından yayımladığı A Severed Head (1961), The Red and the Green (1965), The Nice and the Good (1968), The Black Prince (1973), Henry and Cato (1976) ve Booker Ödülü kazanan The Sea, the Sea (1978) gibi eserlerle uluslararası ün elde etti. Daha sonraki romanları arasında The Philosopher’s Pupil (1983), The Good Apprentice (1985), The Book and the Brotherhood (1987), The Message to the Planet (1989), The Green Knight (1993) ve son romanı olan Jackson’s Dilemma (1995) yer aldı.

Iris Murdoch’un romanları genellikle çok sayıda karakterin yer aldığı karmaşık olay örgülerine sahiptir. Bu karakterler çoğu zaman farklı felsefi görüşleri temsil eder. Romanlarında 20. yüzyıl orta sınıf yaşamına dair gerçekçi gözlemler grotesk, ürkütücü ve bazen son derece komik olaylarla iç içe geçer. Iris Murdoch, insanların hayatlarını tamamen rasyonel biçimde kontrol edebildiklerine dair inancı sorgulamış ve bilinçdışı dürtüler, toplumsal baskılar ve diğer dış etkenlerin insan davranışı üzerindeki belirleyici rolünü vurgulamıştır.

Eserlerinde aşk, evlilik, özgürlük, din, ahlak, yalnızlık ve insan ilişkilerinin karmaşıklığı gibi temaları sıklıkla işlemiştir. Roman kahramanları çoğu zaman varoluşçu felsefenin etkisini taşıyan karakterlerdir: içsel çatışmalar yaşayan, hayatla uyumsuzluk hisseden ve etik ikilemler içinde kalan bireyler. Iris Murdoch’un anlatılarında psikolojik gerilim, ironi ve zaman zaman kara mizah önemli bir yer tutar.

Romanlarının yanı sıra Iris Murdoch felsefe alanında da önemli eserler verdi. Başlıca felsefi çalışmaları arasında The Sovereignty of Good (1970), The Fire and the Sun (1977), Metaphysics as a Guide to Morals (1992) ve Existentialists and Mystics (1997) bulunur. Felsefi düşüncesinde Platon, Immanuel Kant, Søren Kierkegaard ve Ludwig Wittgenstein gibi düşünürlerden etkilenmiştir. Iris Murdoch’a göre edebiyat, etik sorunları ve insan ilişkilerinin karmaşıklığını incelemek için en verimli alanlardan biridir.

Iris Murdoch, 1956 yılında Oxford Üniversitesi’nde İngiliz edebiyatı profesörü olan eleştirmen John Bayley ile evlendi. Çiftin çocukları olmadı ve yaşamları boyunca Oxford’da birlikte yaşadılar. 1990’lı yılların ortalarından itibaren Iris Murdoch’ta hafıza kaybı belirtileri görülmeye başladı ve 1997 yılında kendisine Alzheimer hastalığı teşhisi konuldu. Hastalık ilerledikçe yazar kendi kitaplarının adlarını dahi hatırlayamaz hale geldi. Iris Murdoch bu durumu “çok kötü, sessiz ve karanlık bir yerde olmak” şeklinde tanımlamıştı.

Iris Murdoch, 8 Şubat 1999 tarihinde Oxford, Oxfordshire, Birleşik Krallık’ta 80 yaşında Alzheimer hastalığı nedeniyle hayatını kaybetti. Eşi John Bayley, Iris Murdoch’un hastalık sürecini anlattığı anı kitabı Elegy for Iris’i yayımladı. Bu eser 2001 yılında Richard Eyre yönetmenliğinde Iris adlı filme uyarlandı ve filmde Iris Murdoch’u Judi Dench ile Kate Winslet canlandırdı.

Bugün Iris Murdoch, hem romanları hem de felsefi çalışmalarıyla modern edebiyat ve düşünce tarihinde önemli bir yer tutmaktadır. İnsan psikolojisini, ahlakı ve varoluşsal sorunları ele alış biçimi sayesinde 20. yüzyılın en özgün ve etkili entelektüellerinden biri olarak kabul edilir.

Kitapları :
Romanlar

1954 – Under the Net
1956 – The Flight from the Enchanter
1957 – The Sandcastle
1958 – The Bell
1961 – A Severed Head
1962 – An Unofficial Rose
1963 – The Unicorn
1964 – The Italian Girl
1965 – The Red and the Green
1966 – The Time of the Angels
1968 – The Nice and the Good
1969 – Bruno’s Dream
1970 – A Fairly Honourable Defeat
1971 – An Accidental Man
1973 – The Black Prince
1974 – The Sacred and Profane Love Machine
1975 – A Word Child
1976 – Henry and Cato
1978 – The Sea, the Sea
1980 – Nuns and Soldiers
1983 – The Philosopher’s Pupil
1985 – The Good Apprentice
1987 – The Book and the Brotherhood
1989 – The Message to the Planet
1993 – The Green Knight
1995 – Jackson’s Dilemma

Felsefe Kitapları

1953 – Sartre: Romantic Rationalist
1970 – The Sovereignty of Good
1977 – The Fire and the Sun
1992 – Metaphysics as a Guide to Morals
1997 – Existentialists and Mystics

Tiyatro Oyunları

1964 – A Severed Head (with J. B. Priestley)
1969 – The Italian Girl (with James Saunders)
1973 – The Three Arrows & The Servants and the Snow
1980 – The Servants
1986 – Acastos: Two Platonic Dialogues
1987 – The Black Prince

Şiir

1978 – A Year of Birds
1997 – Poems by Iris Murdoch


Kaynak:Biyografiler.com