Celâl Şengör, yapısal jeoloji, levha tektoniği ve jeoloji tarihi alanlarındaki çalışmalarıyla uluslararası alanda tanınan Türk jeoloji profesörü ve yazardır. İstanbul Teknik Üniversitesi emekli öğretim üyesi olan Şengör, bilim tarihi, bilim felsefesi ve eğitim üzerine kitapları ve yazılarıyla da tanınır.

Çocukluğu ve Eğitimi

Tam adı Ali Mehmet Celâl Şengör olan bilim insanı, 24 Mart 1955 tarihinde İstanbul'da doğdu. İlköğrenimine Şişli Terakki İlkokulunda başladı. 1973 yılında Robert Kolej'den mezun oldu.

Yükseköğrenimi için ABD'ye gitti. Houston Üniversitesinde başladığı jeoloji öğrenimini, New York Eyalet Üniversitesi'nin Albany yerleşkesinde sürdürdü. 1978 yılında lisans, 1979 yılında yüksek lisans ve 1982 yılında doktora derecesini aldı. Doktora çalışmalarını John Frederick Dewey, Kevin Burke ve Akiho Miyashiro'nun gözetiminde tamamladı.

Kariyeri

Celâl Şengör, doktora çalışmaları sürerken 1981 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Genel Jeoloji Kürsüsünde asistan olarak göreve başladı. 1986 yılında doçentliğe, 1992 yılında profesörlüğe yükseldi. İTÜ'deki uzun akademik çalışma döneminin ardından 2022 yılında emekli oldu.

Araştırmalarında kıtaların oluşumu ve büyümesi, dağ kuşaklarının gelişimi, kıta çarpışmaları, Tetis Okyanusu'nun evrimi ve Türkiye'nin tektoniği üzerinde yoğunlaştı. Orta ve Kuzey Asya'nın jeolojik gelişimini açıklamaya yönelik çalışmaları, kıtasal kabuğun oluşumu ve dağ oluşum süreçleri konusundaki araştırmalarının önemli bir bölümünü oluşturdu. Jeolojik düşüncenin tarihsel gelişimi ve bilimsel açıklamaların nasıl kurulduğu üzerine de çalışmalar yayımladı.

Akademik yaşamı boyunca Fransa'daki Collège de France, İngiltere'deki Oxford Üniversitesi, ABD'deki California Institute of Technology ve Avusturya'daki Salzburg Üniversitesi gibi kurumlarda konuk araştırmacı veya öğretim üyesi olarak bulundu. Ulusal ve uluslararası bilimsel dergilerde editörlük, yardımcı editörlük ve yayın kurulu üyeliği yaptı.

1990 yılında Academia Europaea üyeliğine seçildi. Avusturya Jeoloji Servisinin muhabir üyeleri ve Avusturya Jeoloji Derneğinin şeref üyeleri arasında yer aldı. 1993 yılında Türkiye Bilimler Akademisi'nin kurucu üyelerinden biri oldu ve aynı yıl TÜBİTAK Bilim Kurulu üyeliğine seçildi. 2000 yılında ABD Ulusal Bilimler Akademisi'ne yabancı üye olarak kabul edildi.

Yazarlığı ve Yayıncılığı

Celâl Şengör, bilimsel araştırmalarının yanı sıra bilim tarihi, bilim felsefesi, eğitim ve toplumsal konular üzerine denemeler ve popüler bilim yazıları kaleme aldı. Cumhuriyet Gazetesi'nin Bilim Teknik ekindeki “Zümrütten Akisler” köşesinde 1997-1998 yıllarında yayımlanan yazıları, 1999 yılında Zümrütnâme adıyla kitaplaştırıldı. Daha sonra Zümrüt Ayna: Bilimsel Düşünce Üzerine Denemeler yayımlandı.

Çeşitli gazete ve dergilerdeki yazıları ile konuşmalarından oluşan Bilgiyle Sohbet: Popüler Bilim Yazıları, 2014 yılında yayımlandı. Bilimin Büyüsü ise Habertürk gazetesinde yayımlanan yazılarından derlendi. Kitaplarında bilimsel düşüncenin gelişimini, araştırma ve eğitim kurumlarını, tarihsel kişilikleri ve Türkiye'nin düşünce yaşamını ele aldı.

Ailesi ve Özel Hayatı

Celâl Şengör, 1986 yılında Oya Maltepe ile evlendi. Çiftin oğlu Hakkı Celâlettin Asım Şengör, 1989 yılında doğdu.

Şengör, İngilizce, Fransızca ve Almancayı ileri düzeyde bildiğini; Felemenkçe, İtalyanca, Portekizce, İspanyolca ve Osmanlı Türkçesi metinlerini okuyabildiğini belirtti.

Kitapları

Türkçe Kitapları

2019 - Bilimin Büyüsü (İnkılap Kitabevi; popüler bilim ve deneme)
2016 - Bir Toplum Nasıl İntihar Eder? (Ka Kitap; deneme)
2016 - Cehennemdeki Üniversiteliler (Ka Kitap; deneme ve inceleme)
2015 - Newton Neden Türk Değildi? (Ka Kitap; bilim tarihi ve deneme)
2015 - Aptalı Tanımak (Ka Kitap; deneme)
2014 - Bilgiyle Sohbet: Popüler Bilim Yazıları (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları; yazı ve konuşma derlemesi)
2014 - Dahi Diktatör (Ka Kitap; Mustafa Kemal ATATÜRK üzerine inceleme)
2006 - 99 Sayfada İstanbul Depremi (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları; söyleşi, söyleşiyi yapan: Sefa Kaplan)
2004 - Yaşamın Evrimi Fikrinin Darwin Döneminin Sonuna Kadarki Kısa Tarihi (İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları; bilim tarihi)
2003 - Zümrüt Ayna: Bilimsel Düşünce Üzerine Denemeler (Yapı Kredi Yayınları; deneme)
2001 - Hasan-Âli Yücel ve Türk Aydınlanması (TÜBİTAK Yayınları; biyografi ve düşünce tarihi)
1999 - Zümrütnâme (Yapı Kredi Yayınları; deneme)

Ödülleri

2025 - Japonya Jeoloji Birliği, Akiho Miyashiro Ödülü; Avrasya'nın dağ kuşakları ve levha tektoniği üzerine çalışmaları nedeniyle
2020 - Avusturya Jeoloji Derneği, Eduard Suess Madalyası
2018 - Avrupa Yerbilimleri Birliği, Arthur Holmes Madalyası ve Onursal Üyelik
2017 - Amerika Jeoloji Derneği, Mary C. Rabbitt Jeoloji Tarihi ve Felsefesi Ödülü
2010 - Geologische Vereinigung, Gustav Steinmann Madalyası
1999 - Londra Jeoloji Cemiyeti, John Jeremiah Bigsby adına verilen Bigsby Madalyası
1998 - Collège de France Madalyası
1994 - Fransız Fizik Cemiyeti ve École Normale Supérieure Vakfı, Rammal Rammal adına verilen Rammal Madalyası
1991 - Kültür Bakanlığı, Bilgi Çağı Ödülü
1986 - TÜBİTAK Bilim Ödülü
1984 - Londra Jeoloji Cemiyeti, Başkanlık Ödülü

Fahri Doktora

1988 - Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesi, fahri bilim doktorası (Docteur ès sciences honoris causa)