DNA onarımı ve biyolojik saat üzerine çalışmalarıyla tanınan Aziz Sancar, Türk hekim, biyokimyacı ve moleküler biyologdur. 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü'nü, DNA onarım mekanizmaları üzerine araştırmaları nedeniyle Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile paylaştı.

Aziz Sancar, 8 Eylül 1946 tarihinde Mardin'in Savur ilçesinde, çiftçilik yapan Abdulgani Sancar ile Meryem Sancar’ın sekiz çocuğundan yedincisi olarak doğdu. Anne ve babası örgün eğitim almamış olmalarına rağmen çocuklarının eğitimine önem verdi.

Aziz Sancar’ın ağabeyi Kenan Sancar, Türk Silahlı Kuvvetlerinde tuğgeneralliğe kadar yükseldi. Siyasetçi Mithat Sancar ile de akrabadır; babaları amca çocuklarıdır.

İlköğrenimini Savur’da, ortaöğrenimini Mardin'de tamamladı. Mardin Lisesinde okurken kimya öğretmeninin etkisiyle kimyaya ilgi duydu. Gençlik yıllarında futbol oynadı; okul takımında ve yerel takımlarda kalecilik yaptı. Üniversiteye girişte hem kimya hem de tıp eğitimi için başarılı sonuçlar almasına rağmen arkadaşlarının da etkisiyle tıp okumayı seçti.

1963 yılında İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesinde öğrenime başlayan Aziz Sancar, 1969 yılında fakülteyi birincilikle bitirdi. Mezuniyetinin ardından memleketine dönerek Savur çevresinde, Sürgücü’de hekimlik yaptı. Köylerde hastaları tedavi ederken biyokimya alanında araştırmacı olma hedefini sürdürdü ve yurt dışı burslarına başvurdu.

1971 yılında kazandığı NATO bursuyla Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti ve Johns Hopkins Üniversitesi Biyokimya Bölümünde lisansüstü eğitimine başladı. Bir süre sonra Türkiye’ye dönerek yeniden hekimlik yaptı. Ardından ABD’ye giderek Dallas’taki Teksas Üniversitesi'nde DNA onarımı üzerine çalıştı ve moleküler biyoloji doktorasını 1977 yılında tamamladı.

Aziz Sancar, 1977-1982 yılları arasında Yale Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmalar yürüttü. Bu dönemde DNA’daki hasarlı bölümlerin kesilip çıkarılmasını sağlayan onarım sistemleri üzerinde çalıştı. 1982 yılında Chapel Hill’deki Kuzey Carolina Üniversitesi Biyokimya ve Biyofizik Bölümüne katıldı. 1997 yılında Sarah Graham Kenan Profesörü unvanını aldı.

Bilimsel çalışmalarının merkezinde, hücrelerin hasar görmüş DNA’yı nasıl tanıdığı ve onardığı sorusu yer aldı. Özellikle “nükleotid kesip çıkarma onarımı” olarak adlandırılan mekanizmanın aydınlatılmasına katkıda bulundu. Bu sistemde DNA’nın hasarlı bölümünü içeren kısa bir parça çıkarılır; oluşan boşluk, sağlam zincir örnek alınarak yeniden doldurulur.

Aziz Sancar, ışık enerjisinden yararlanarak ultraviyole ışınlarının oluşturduğu DNA hasarını onaran fotoliyaz enzimi üzerinde de çalıştı. Araştırmaları daha sonra hücre döngüsü, DNA hasarına verilen yanıtlar ve kanser biyolojisi gibi alanlara uzandı.

Fotoliyazla akraba proteinler olan kriptokromların memelilerin biyolojik saatindeki işlevlerinin anlaşılmasına katkı sağladı. Yaklaşık 24 saatlik ritimleri düzenleyen bu sistem ile DNA onarımı arasındaki ilişkiyi araştırdı. Biyolojik saatin DNA onarımını nasıl etkilediği, laboratuvarının başlıca araştırma konularından biri oldu.

Aziz Sancar, bilimsel kariyeri boyunca yüzlerce araştırma makalesi ve çok sayıda kitap bölümü yayımladı. Kuzey Carolina Üniversitesinde araştırmalarının yanı sıra moleküler biyoloji dersleri verdi; farklı ülkelerden gelen lisansüstü öğrencilerin ve doktora sonrası araştırmacıların yetişmesine katkıda bulundu.

7 Ekim 2015 tarihinde İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, DNA onarımının moleküler mekanizmalarına ilişkin çalışmaları nedeniyle Nobel Kimya Ödülü'nün Tomas Lindahl, Paul Modrich ve Aziz Sancar arasında eşit olarak paylaştırıldığını açıkladı. Ödülünü 10 Aralık 2015 tarihinde Stockholm'de düzenlenen törende aldı.

Aziz Sancar, Nobel madalyası ve diplomasını Mustafa Kemal ATATÜRK’e duyduğu minnetin ifadesi olarak Anıtkabir'e armağan etti. Madalya ve diploma, 19 Mayıs 2016 tarihinde düzenlenen törenle Anıtkabir’e takdim edildi.

Aziz Sancar, doktora eğitimi sırasında tanıştığı biyokimyacı Gwen Boles Sancar ile 1978 yılında evlendi. Eşi de DNA onarımı üzerine araştırmalar yaptı ve Kuzey Carolina Üniversitesinde biyokimya ve biyofizik profesörü olarak çalıştı.

Çift, 2007 yılında Aziz ve Gwen Sancar Vakfını kurdu. Vakıf aracılığıyla Türk öğrencilerin ve araştırmacıların ABD’deki eğitim yaşamını desteklemeyi, Türk kültürünü tanıtmayı ve Türkiye ile ABD arasındaki kültürel ilişkileri geliştirmeyi amaçladı. Chapel Hill’deki Carolina Türk Evi ve Sancar Türk Kültür ve Toplum Merkezi bu çalışmaların yürütüldüğü yerler arasında bulundu.

Aziz Sancar’ın yaşam öyküsünü ve bilimsel çalışmalarını anlattığı “Aziz Sancar’ın Kendi Kaleminden Hayatı ve Bilimi” adlı eser, Mehmet Öztürk’ün Türkçe çevirisiyle 2018 yılında TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları arasında yayımlandı.

2024 yılında Türk Devletleri Teşkilatı tarafından Ali Şir Nevai Uluslararası Ödülü’ne layık görüldü. 19 Ocak 2025 tarihinde ise TÜRKSOY tarafından kendisine “Türk Dünyası Kültür Elçisi” unvanı ve nişanı takdim edildi. Tören, Kuzey Carolina’daki Sancar Kültür Merkezi’nde gerçekleştirildi.

Aziz Sancar, Nobel Ödülü’nden sonraki yıllarda da DNA onarımı ve kanser araştırmalarını sürdürdü. 2025 yılında üniversitesinin yayımladığı değerlendirmede, laboratuvar çalışmalarına ve öğrenci yetiştirmeye devam ettiği belirtildi.

Ocak 2026 tarihinde Kuzey Carolina Üniversitesi tarafından duyurulan ve PNAS dergisinde yayımlanan bir araştırmada, Aziz Sancar ve çalışma arkadaşları, glioblastoma adlı beyin tümörüne karşı temozolomid ile EdU molekülünün birlikte kullanımını inceledi. Hücre kültürleri ve fare modellerinde yürütülen deneylerde, bu birleşimin tümör büyümesini baskıladığı ve yaşam süresini uzattığı bildirildi. Çalışma klinik öncesi aşamadadır; sonuçlar, yöntemin insanlarda güvenli ve etkili bir tedavi olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmemektedir.

Başlıca Ödülleri ve Onurlandırmaları

2025 - TÜRKSOY Türk Dünyası Kültür Elçisi unvanı ve nişanı
2024 - Türk Devletleri Teşkilatı Ali Şir Nevai Uluslararası Ödülü
2019 - Hyman L. Battle Seçkin Kanser Araştırmaları Ödülü
2018 - Dallas Teksas Üniversitesi Yaşam Boyu Başarı Ödülü
2016 - Kuzey Carolina Ödülü
2016 - O. Max Gardner Ödülü
2016 - Amerikan Biyokimya ve Moleküler Biyoloji Derneği Bert ve Natalie Vallee Ödülü
2015 - Nobel Kimya Ödülü (Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile birlikte)
2009 - Dallas Teksas Üniversitesi Seçkin Mezun Ödülü
2007 - Vehbi Koç Ödülü
2001 - Amerikan Kimya Derneği Kuzey Carolina Seçkin Kimyacı Ödülü
1995 - TÜBİTAK Bilim Ödülü
1995-2004 - ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri NIH MERIT Ödülü desteği
1990 - Amerikan Fotobiyoloji Derneği Ödülü
1984-1989 - ABD Ulusal Bilim Vakfı Başkanlık Genç Araştırmacı Ödülü desteği

Akademi Üyelikleri

2016 - ABD Ulusal Tıp Akademisi
2006 - Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA)
2005 - ABD Ulusal Bilimler Akademisi
2004 - Amerikan Sanat ve Bilimler Akademisi

Kitabı

2018 - Aziz Sancar’ın Kendi Kaleminden Hayatı ve Bilimi (Türkçe çeviri: Mehmet Öztürk; TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları)