Aziz Sancar, Türk hekim, biyokimyacı ve moleküler biyologdur. DNA onarımı ve biyolojik saat üzerine yaptığı çalışmalarla tanındı. 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü'nü, DNA onarımının moleküler mekanizmalarını açıklayan araştırmaları nedeniyle Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile paylaştı.

Aziz Sancar, 8 Eylül 1946 tarihinde Mardin'in Savur ilçesinde, çiftçilik yapan Abdulgani Sancar ile Meryem Sancar'ın sekiz çocuğundan yedincisi olarak doğdu. Anne ve babası örgün eğitim almamış olmalarına rağmen çocuklarının eğitimine büyük önem verdi.

Çocukluğu ve Eğitimi

Aziz Sancar'ın ağabeyi Kenan Sancar, Türk Silahlı Kuvvetlerinde tuğgeneralliğe kadar yükseldi. Siyasetçi Mithat Sancar ile de akrabadır; Mithat Sancar'ın açıklamasına göre babaları kuzen, kendileri ise yakın aile çevresinden akrabadır.

İlköğrenimini Savur'da, ortaöğrenimini Mardin'de tamamladı. Mardin Lisesinde okurken kimya öğretmeninin etkisiyle kimyaya ilgi duydu. Gençlik yıllarında futbol oynadı; Mardin Lisesi, Savur Spor ve Mezopotamya Spor takımlarında kalecilik yaptı. Türkiye 18 yaş altı millî takım seçmelerine davet edilmesine rağmen fiziksel özelliklerinin profesyonel futbol için yeterli olmayacağını düşünerek seçmelere katılmadı.

Liseden mezun olduğunda İstanbul Üniversitesi'nin hem kimya hem de tıp programlarının giriş sınavlarında başarılı oldu. Arkadaşlarının da etkisiyle tıp eğitimini seçti ve 1963 yılında İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesine başladı.

Aziz Sancar, 1969 yılında İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesinden sınıf birincisi olarak mezun oldu. Tıp eğitimi sırasında DNA'nın yapısına ve biyokimyaya ilgi duymaya başladı.

Hekimlik Yılları

Mezuniyetinin ardından memleketine dönen Aziz Sancar, ilk aylarda ailesinin evindeki bir odada ücretsiz hasta baktı. Daha sonra Sağlık Bakanlığı tarafından Savur yakınındaki Sürgücü'ye hekim olarak atandı.

Yaklaşık 18 ay boyunca Sürgücü ve çevresindeki köylerde hekimlik yaptı. Bu dönemi daha sonra yaşamının en mutlu dönemlerinden biri olarak nitelendirdi; ancak hastalıkların yalnızca tedavisini değil, moleküler nedenlerini de anlamak istediği için bilimsel araştırma yapma hedefini sürdürdü.

Amerika Birleşik Devletleri'nde Eğitimi

1971 yılında kazandığı NATO bursuyla Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti ve Johns Hopkins Üniversitesi Biyokimya Bölümünde lisansüstü eğitimine başladı. İngilizce ve uyum sorunları nedeniyle 1972 yılında programdan ayrılarak Türkiye'ye döndü ve kısa süre yeniden hekimlik yaptı.

Daha sonra Amerika Birleşik Devletleri'ne dönerek University of Texas at Dallas'ta Claud Rupert'ın laboratuvarına katıldı. Burada ultraviyole ışığın DNA'da oluşturduğu hasarı ışık enerjisinden yararlanarak onaran fotoliyaz enzimi üzerinde çalıştı.

Fotoliyaz enzimini kodlayan geni klonlayan Aziz Sancar, moleküler biyoloji alanındaki doktorasını 1977 yılında tamamladı.

Yale Üniversitesi ve DNA Onarımı Çalışmaları

Aziz Sancar, 1977 yılında Yale Üniversitesi'nde W. Dean Rupp'ın laboratuvarına katıldı. Burada DNA'nın hasar gören bölümlerini keserek çıkaran nükleotid kesip çıkarma onarımı mekanizması üzerinde çalıştı.

UvrA, UvrB ve UvrC genlerini klonladı ve bunların ürettiği proteinleri incelemek için “Maxicell” adını verdiği yöntemi geliştirdi. Bu yöntem uzun yıllar moleküler biyoloji araştırmalarında kullanıldı.

Çalışmaları sonucunda UvrABC enzim kompleksinin hasarlı DNA zincirini hasarın iki tarafından kestiğini gösterdi. “ABC excinuclease” olarak adlandırdığı bu mekanizma, nükleotid kesip çıkarma onarımının anlaşılmasındaki temel bulgulardan biri oldu.

Kuzey Carolina Üniversitesi

Aziz Sancar ve eşi Gwen Boles Sancar, 1982 yılında Chapel Hill'deki Kuzey Carolina Üniversitesi'nin Biyokimya ve Biyofizik Bölümünde öğretim üyesi olarak çalışmaya başladı.

Aziz Sancar, burada DNA onarımı, fotoliyaz, hücre döngüsü, DNA hasarına verilen hücresel yanıtlar ve biyolojik saat üzerine araştırmalar yürüttü. Daha sonra Sarah Graham Kenan Biyokimya ve Biyofizik Profesörü unvanını aldı.

İnsan hücrelerinde nükleotid kesip çıkarma onarımı sırasında hasarlı DNA'yı taşıyan yaklaşık 27-30 nükleotid uzunluğundaki parçanın çift kesim mekanizmasıyla çıkarıldığını gösteren çalışmalar yaptı.

Laboratuvarı daha sonra DNA onarımının insan genomu boyunca hangi bölgelerde ve ne hızla gerçekleştiğini gösteren yüksek çözünürlüklü onarım haritaları geliştirdi.

Fotoliyaz ve Biyolojik Saat Çalışmaları

Aziz Sancar'ın bilimsel çalışmalarının bir diğer önemli alanı fotoliyaz enzimi oldu. Fotoliyazın ultraviyole ışınlarının oluşturduğu DNA hasarını görünür ışığın enerjisinden yararlanarak nasıl onardığının moleküler mekanizmasını ayrıntılı biçimde araştırdı.

İnsanlarda fotoliyaz enziminin bulunmadığını gösterdikten sonra fotoliyazla akraba iki proteini incelemeye başladı. Bu proteinleri CRY1 ve CRY2 olarak adlandırdı ve kriptokromların memelilerin yaklaşık 24 saatlik biyolojik saatinin düzenlenmesinde temel görevlerden birini üstlendiğinin anlaşılmasına katkıda bulundu.

Aziz Sancar ve çalışma arkadaşları, biyolojik saat ile DNA onarımı arasındaki bağlantıyı da araştırdı. Bu çalışmalar, DNA onarımının günün farklı saatlerinde değişebileceğini ve bu bilginin kanser tedavilerinin zamanlaması açısından önem taşıyabileceğini gösteren araştırmalara temel oluşturdu.

Nobel Kimya Ödülü

7 Ekim 2015 tarihinde İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, Nobel Kimya Ödülü'nün “DNA onarımının mekanistik çalışmaları” nedeniyle Tomas Lindahl, Paul Modrich ve Aziz Sancar arasında eşit olarak paylaştırıldığını açıkladı.

Tomas Lindahl baz kesip çıkarma onarımı, Paul Modrich DNA yanlış eşleşme onarımı, Aziz Sancar ise özellikle nükleotid kesip çıkarma onarımının moleküler mekanizmasının açıklanmasına katkı sağlayan çalışmalarıyla ödüle layık görüldü.

Aziz Sancar, ödülünü 10 Aralık 2015 tarihinde Stockholm'de düzenlenen Nobel Ödül Töreninde aldı. Böylece bilim alanında Nobel Ödülü kazanan ilk Türk oldu.

Nobel madalyası ve diplomasını, eğitim hayatındaki başarısında Mustafa Kemal ATATÜRK ve Cumhuriyet dönemindeki eğitim reformlarının rolüne duyduğu minnetin ifadesi olarak Anıtkabir'e bağışladı. Madalya ve diploma, 19 Mayıs 2016 tarihinde Anıtkabir'e teslim edildi.

Aziz ve Gwen Sancar Vakfı

Aziz Sancar, doktora yıllarında tanıştığı biyokimyacı Gwen Boles Sancar ile 1978 yılında evlendi. Gwen Boles Sancar da DNA onarımı alanında araştırmalar yaptı ve Kuzey Carolina Üniversitesinde Biyokimya ve Biyofizik Bölümünde öğretim üyesi olarak görev yaptı.

Çift, 2007 yılında Aziz & Gwen Sancar Vakfını kurdu. Vakfın amacı Amerika Birleşik Devletleri'nde eğitim gören Türk öğrencileri ve araştırmacıları desteklemek, Türk kültürünü tanıtmak ve Türkiye ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki kültürel ve akademik ilişkileri güçlendirmektir.

Chapel Hill'deki Carolina Türk Evi ile Sancar Türk Kültür ve Toplum Merkezi bu çalışmaların yürütüldüğü başlıca merkezler arasında yer aldı. Daha sonraki yıllarda Türk öğrenci ve araştırmacılara konaklama sağlayacak Sancar Scholars Residence projesi de başlatıldı.

Kitabı

Aziz Sancar'ın kendi yaşam öyküsünü ve bilimsel çalışmalarını anlattığı Aziz Sancar'ın Kendi Kaleminden Hayatı ve Bilimi adlı eser, moleküler biyolog Mehmet Öztürk tarafından Türkçeye çevrildi ve 2018 yılında TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları arasında yayımlandı.

Eserin ilk bölümünde çocukluk yıllarından Nobel Ödülü'ne uzanan yaşam öyküsünü, ikinci bölümünde ise DNA onarımı ve biyolojik saat alanındaki başlıca bilimsel çalışmalarını anlattı.

Türk Dünyasıyla İlgili Çalışmaları ve Onurlandırmaları

Aziz Sancar'a TÜRKSOY Daimi Konseyinin kararıyla “Türk Dünyası Kültür Elçisi” unvanı verildi. Unvan ve özel nişan, 19 Ocak 2025 tarihinde Kuzey Carolina'daki Sancar Kültür Merkezi'nde düzenlenen törenle kendisine takdim edildi.

Türk Devletleri Teşkilatı, 2024 yılında Bişkek'te düzenlenen 11. Zirvede Aziz Sancar'a Ali Şir Nevai Uluslararası Ödülü verilmesi yönünde karar aldı. Ödül ve madalya, 21 Mayıs 2025 tarihinde Budapeşte'de düzenlenen Türk Devletleri Teşkilatı Gayriresmî Zirvesi sırasında kendisine takdim edildi.

Glioblastoma Üzerine Çalışmaları

Aziz Sancar, Nobel Ödülü'nün ardından da laboratuvar çalışmalarını sürdürdü. DNA onarım mekanizmalarının kanser tedavisinde nasıl kullanılabileceği, araştırmalarının önemli başlıklarından biri oldu.

2025 yılında yayımlanan ve 2026 yılında PNAS'ta yer alan bir çalışmada Aziz Sancar ve çalışma arkadaşları, agresif bir beyin tümörü olan glioblastomaya karşı temozolomid ile 5-etinil-2'-deoksiüridin (EdU) molekülünün birlikte kullanılmasını araştırdı.

Hücre kültürlerinde, hasta tümör dokularından oluşturulan modellerde ve farelerde yürütülen deneylerde TMZ ile EdU'nun birlikte uygulanmasının tek başına kullanılan tedavilere göre tümör karşıtı etkinliği artırdığı bildirildi. Çalışma klinik öncesi niteliktedir; bu sonuçlar yöntemin insanlarda güvenli veya etkili bir tedavi olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmemektedir.

2025 yılında Kuzey Carolina Üniversitesi tarafından Nobel Ödülü'nün 10. yılı dolayısıyla yayımlanan değerlendirmede, Aziz Sancar'ın laboratuvar araştırmalarına, kanser çalışmalarına ve öğrenci yetiştirmeye devam ettiği belirtildi.

Başlıca Ödülleri ve Onurlandırmaları

2025 - Türk Devletleri Teşkilatı Ali Şir Nevai Uluslararası Ödülü
2025 - TÜRKSOY Türk Dünyası Kültür Elçisi unvanı ve nişanı
2019 - Hyman L. Battle Seçkin Kanser Araştırmaları Ödülü
2018 - University of Texas at Dallas Yaşam Boyu Başarı Ödülü
2016 - Kuzey Carolina Ödülü
2016 - O. Max Gardner Ödülü
2016 - Bert ve Natalie Vallee Ödülü
2015 - Nobel Kimya Ödülü (Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile birlikte)
2009 - University of Texas at Dallas Seçkin Mezun Ödülü
2007 - Vehbi Koç Ödülü
2001 - American Chemical Society Kuzey Carolina Seçkin Kimyager Ödülü
1995 - TÜBİTAK Bilim Ödülü
1990 - American Society for Photobiology Research Award
1984 - National Science Foundation Presidential Young Investigator Award

Akademi Üyelikleri

2016 - ABD National Academy of Medicine
2006 - Türkiye Bilimler Akademisi
2005 - ABD National Academy of Sciences
2005 - American Academy of Microbiology
2004 - American Academy of Arts and Sciences

Kitabı

2018 - Aziz Sancar'ın Kendi Kaleminden Hayatı ve Bilimi (Türkçe çeviri: Mehmet Öztürk; TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları)