"Sovyet hidrojen bombasının babası" olarak anılan Andrey Saharov, daha sonra insan hakları aktivisti oldu ve 1975 Nobel Barış Ödülü'nü kazandı.

Andrey Saharov, Sovyetler Birliği’nde nükleer silah programının en önemli isimlerinden biri olarak yükselmiş, ancak daha sonra insan hakları, sivil özgürlükler ve barış mücadelesinin evrensel sembollerinden biri hâline gelmiş bir bilim insanıdır. Bilimsel dehası sayesinde devletin en ayrıcalıklı konumlarına ulaşan Andrey Saharov, zamanla kendi çalışmalarının insanlık üzerindeki yıkıcı etkileriyle yüzleşmiş ve bu yüzleşme onu sistemin en sert eleştirmenlerinden biri yapmıştır.

Andrey Saharov, 21 Mayıs 1921 tarihinde Moskova’da entelektüel bir ailede dünyaya geldi. Tam adı Andrey Dmitriyeviç Saharov'dir. Babası Dmitry Sakharov, fizik öğretmeni ve bilimsel ders kitaplarının yazarıydı; dürüstlüğü ve ilkeli yaşam anlayışı, oğlunun düşünce dünyasını derinden etkiledi. Andrey Saharov çocukluğunun bir bölümünde evde özel ders aldı, 1933 yılında okula başladı ve olağanüstü yeteneği kısa sürede fark edildi. 1938 tılında Moskova Devlet Üniversitesi fizik bölümüne kabul edildi. II. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla üniversitenin Aşkabat’a tahliye edilmesi üzerine eğitimini burada sürdürerek 1942 yılında üstün başarıyla mezun oldu.

Sağlık nedenleriyle askerlik hizmetine alınmayan Andrey Saharov, savaş yıllarında bir mühimmat fabrikasında mühendis olarak çalıştı. 1945 yılında Moskova’ya döndü ve Lebedev Physical Institute’ta Igor Tamm’ın danışmanlığında lisansüstü eğitimine başladı. 1947 yılında doktorasını tamamladıktan sonra, Sovyetler Birliği’nin en gizli projelerinden biri olan nükleer silah programına dahil edildi.

1948 yılından itibaren Andrey Saharov, Sovyet termonükleer silahlarının geliştirilmesinde kilit rol oynadı. Vitaly Ginzburg ve Yakov Zeldovich ile birlikte, “Sloika” ya da yaygın bilinen adıyla “Katmanlı Kek” tasarımını geliştirdi. 29 Ağustos 1949'daki ilk Sovyet atom bombası patlatmasında hazır bulundu. Döteryum ve uranyum katmanlarına dayanan bu model, 1953 yılında Sovyetler Birliği’nin ilk hidrojen bombası denemesinin temelini oluşturdu. Henüz 32 yaşındayken USSR Academy of Sciences’a tam üye seçildi ve Sosyalist Emek Kahramanı unvanı başta olmak üzere çok sayıda devlet ödülüne layık görüldü.

Ancak Andrey Saharov’un düşünce dünyası bu başarılarla sınırlı kalmadı. 1950’lerin sonlarından itibaren nükleer silahların ve atmosferik testlerin insanlık için yarattığı tehditler üzerine yoğunlaşmaya başladı. 1961 yılında Nikita Kruşçev’in 100 megatonluk hidrojen bombasının atmosferde test edilmesine karşı çıkarak, radyoaktif serpintinin küresel ölçekte felaketlere yol açabileceğini savundu. Bu süreç, Andrey Saharov’un bilim insanlarının topluma karşı ahlaki sorumlulukları üzerine güçlü bir duruş geliştirmesine yol açtı.

1968 yılında kaleme aldığı Progress, Peaceful Coexistence, and Intellectual Freedom adlı metin, Andrey Saharov'un siyasi ve ahlaki dönüşümünün simgesi oldu. Samizdat yoluyla Sovyetler Birliği’nde gizlice dolaşan ve Batı basınında yayımlanan bu eserinde, nükleer silahsızlanmayı, düşünce özgürlüğünü, demokratik sosyalizmi ve baskıcı sistemlerin sona ermesini savundu. Metin, onu yalnızca bir bilim insanı değil, aynı zamanda uluslararası düzeyde tanınan bir vicdan figürü hâline getirdi.

Bu çıkışların ardından Andrey Saharov, gizli projelerden uzaklaştırıldı ve devletin yoğun baskısına maruz kaldı. 1970 yılında Moskova İnsan Hakları Komitesi’nin kurucuları arasında yer aldı. 1979 yılında Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı işgalini açıkça kınaması ise dönüm noktası oldu. Ocak 1980’de tüm resmî unvanları elinden alındı ve Gorki’ye (bugünkü Nizhny Novgorod) sürgün edildi. Eşi Yelena Bonner da kısa süre sonra aynı kente sürgün edildi.

Andrey Saharov'un 1957 yılında nükleer testlerin durdurulması çağrısında bulunduğu bir makale yazdığı makale 1968 yılında ülke dışına kaçırılıp New York Times gazetesinde yayımlandı.

22 Temmuz 1968 tarihinde, Andrey Saharov'un "İlerleme, Barışçıl Birlikte Yaşama ve Entelektüel Özgürlük Üzerine Düşünceler" adlı eseri tüm dünyada yankı uyandırdı. New York Times, metnin İngilizce versiyonunun tamamını, gazetenin üç sayfasını kaplayacak şekilde yayınlamayı tercih etti. Batılılar, Demir Perde'nin ardından gelen, ortak değerlere vurgu yapan bir akılcı ses duymaktan şok oldular. Sovyet yetkilileri ise, ödüller ve nişanlarla donattıkları, SSCB'de parayla satın alınamayacak en üst düzey hizmetlere erişim hakkı verdikleri bir Sovyet vatandaşının, "entelektüel özgürlük" gibi belirsiz bir kavram uğruna tüm bunları nasıl riske atabileceğini anlayamadıkları için öfkelendiler.

El yazmasının Batı'ya sızmasına izin veren Andrey Saharov, başlangıçta ayrıcalıklı iletişim kanallarını kullanarak CPSU Merkez Komitesi üyeleri ve Sovyet Başbakanı Leonid Brejnev ile görüşmeye çalıştı. El yazmasını açık bir şekilde yazdı ve sekreterini nükleer tesisi Arzamas -16'da el yazmasını daktilo etmekle görevlendirildi. El yazmasının bazı bölümlerini, Cambridge mezunu parlak bir fizikçi olan bilim direktörü Yuli Khariton'a okudu. Khariton dehşete kapıldı. Andrey Saharov ayrıca el yazmasını okudu ve yayın planlarını o sırada ölümcül kansere yenik düşen ilk eşi Klavdia ile görüştü. Khariton gibi Klavdia da korkularını dile getirdi; ancak kocasına sarsılmaz bir destek göstererek, inandığı şeyleri söyleme hakkına sahip olduğunu söyledi.

Andrey Saharov, son Küba Füze Krizi ve nükleer savaş teknolojisindeki hızlı gelişmeler ışığında böyle bir tartışmanın aciliyetini hissetti. Uluslararası güvenliğin entelektüel özgürlük ve insan hakları olmadan sağlanamayacağına ikna olan Andrey Saharov, el yazmasını Sovyet liderlerinin en üst kademesine göndererek Batılı muhataplarıyla diyalog başlatmaya davet etti.

Sessizlikle karşılaşan Andrey Saharov, konuya farklı bir açıdan dikkat çekmekten başka çaresi olmadığını anladı. O yıl, Andrey Saharov'un Düşünceleri dünyada en çok basılan üçüncü kitap oldu.

Zamanının çok ilerisinde olan Andrey Saharov, dünyanın yaklaşık yarım yüzyıl sonra karşılaşacağı birçok sorunu tespit edip analiz edebilmiş, ayrıca internet ve  yapay zekanın kullanımını da öngörmüştür.

1975 yılında Andrey Saharov, insan onurunu, sivil özgürlükleri ve hukukun üstünlüğünü savunmadaki cesareti nedeniyle Nobel Barış Ödülü’ne layık görüldü. Sovyet yönetimi onun Oslo’daki törene katılmasına izin vermedi. Nobel Komitesi, Saharov’u iktidarın kötüye kullanımına karşı yılmaz bir şekilde mücadele eden evrensel bir ahlaki güç olarak tanımladı.

Yıllar süren tecrit ve uluslararası baskının ardından Andrey Saharov, Mihail Gorbaçov döneminde Aralık 1986’da sürgünden serbest bırakıldı ve Moskova’ya döndü. Glasnost ve Perestroyka sürecinde aktif siyasete katıldı, 1989 yılında Halk Temsilcileri Kongresi’ne seçildi ve anayasal reformlar ile siyasi çoğulculuk için mücadele etti.

Andrey Saharov'un evlilikleri :
1. eşi: Klavdia Vikhireva (e. 1943–1969). Eşi kanserden öldü. Tatyana Sakharova (d.1945) adında bir kızı vardır.
2. eşi: Yelena Bonner (e. 1972–1989)

Andrey Saharov, 14 Aralık 1989’da Moskova’da 68 yaşında hayatını kaybetti. Ardında, kendi yarattığı yıkıcı güce karşı vicdani bir isyan geliştiren nadir bilim insanlarından biri olarak kalıcı bir miras bıraktı. Onun adına verilen Saharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü, günümüzde de insan hakları mücadelesinin en saygın sembollerinden biri olmaya devam etmektedir.