On İki Ada, Türkiye’nin güneybatı kıyılarına çok yakın konumda bulunan ve günümüzde Yunanistan egemenliği altında yer alan ada grubudur. Coğrafi olarak Akdeniz havzasında bulunmakla birlikte tarihsel ve kültürel bağlamda Ege Denizi ile birlikte değerlendirilir. Uluslararası literatürde “Dodekanes” ya da “Güney Sporadlar” olarak da adlandırılan bu ada topluluğu, isminin çağrıştırdığı gibi yalnızca 12 adadan oluşmamaktadır.

“On İki” ifadesi, adaların sayısını değil; Osmanlı döneminde uygulanan idari yapıyı ifade etmektedir. Osmanlı idaresi altında her on hanenin bir temsilci seçmesi ve bu temsilciler arasından 12 kişilik bir ihtiyar heyetinin oluşturulması, bölgenin “On İki Ada” olarak anılmasına yol açmıştır. Büyük adalar sayıldığında 14 ada; küçük adacıklar ve kayalıklarla birlikte 20’den fazla ada ve adacık bulunmaktadır.

Osmanlı Dönemi

On İki Ada, yaklaşık dört yüzyıl boyunca Osmanlı Devleti egemenliği altında kalmıştır. Adalarda çoğunlukla gayrimüslim nüfus yaşamakla birlikte önemli sayıda Müslüman Türk nüfus da bulunmaktaydı. Osmanlı idaresi boyunca adalar, deniz ticareti ve Doğu Akdeniz güvenliği açısından stratejik öneme sahipti.

1911’de İtalya’nın Trablusgarp Savaşı sırasında Osmanlı topraklarını hedef alması, adaların kaderini değiştirmiştir. İtalya, Trablusgarp’ta istediği sonucu alamayınca Osmanlı Devleti’ni barışa zorlamak amacıyla Ege’deki bu adaları işgal etmiştir. 1912 tarihli Uşi Antlaşması (Ouchy) ile Osmanlı Devleti, Trablusgarp’ı İtalya’ya bırakmış; adaların ise Balkan Savaşı sonuna kadar geçici olarak İtalya’da kalması kararlaştırılmıştır.

Ancak gelişmeler Osmanlı’nın aleyhine ilerlemiş; Balkan Savaşları ve ardından I. Dünya Savaşı nedeniyle adalar fiilen İtalya’nın kontrolünde kalmıştır.

I. Dünya Savaşı ve Sonrası

I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti ile İtalya farklı ittifak bloklarında yer almıştır. Savaş sonunda Osmanlı Devleti mağlup sayılmış; 1923 tarihli Lozan Antlaşması ile TBMM, On İki Ada üzerindeki İtalyan egemenliğini resmen tanımıştır. Böylece adalar hukuken de İtalya’ya bırakılmıştır.

II. Dünya Savaşı’na kadar İtalyan yönetiminde kalan adalar, 1943’te İtalya’nın teslim olmasıyla kısa süreli Alman kontrolüne girmiştir. Savaşın sona ermesiyle adaların statüsü yeniden gündeme gelmiştir.

10 Şubat 1947 tarihli Paris Antlaşması ile İtalya, On İki Ada’yı silahsızlandırılmak şartıyla Yunanistan’a devretmiştir. Türkiye, 15 Şubat 1947’de bu kararı kabul etmiştir. Kararın gerekçesi olarak adalardaki nüfus çoğunluğunun Rum olması gösterilmiştir.

Paris Barış görüşmelerine Türkiye resmen davet edilmiş olmasına rağmen, İsmet İnönü başkanlığındaki hükümet konferansa katılmamıştır. Türkiye’nin savaş dışı kalmış olması ve savaş sonunda toprak talebinde bulunmama politikası, adaların Yunanistan’a bırakılması sürecinde etkili olmuştur.

Hukuki ve Siyasi Tartışmalar

On İki Ada’nın devri, Türkiye açısından tarihsel ve jeopolitik tartışmalar doğurmuştur. Özellikle Türkiye kıyılarına çok yakın olan bazı adaların Yunanistan’a bırakılması, deniz yetki alanları ve kıta sahanlığı konularında ilerleyen yıllarda tartışmalara yol açmıştır.

Adaların Yunanistan’a devri sırasında silahsızlandırma şartı getirilmiş olması da günümüzde uluslararası hukuk bağlamında gündeme gelen konulardan biridir.

Başlıca On İki Ada

• Astypalaia (İstanbulya)
• Halki (Herke)
• Kalymnos (Kilimli)
• Karpathos (Kerpe)
• Kasos (Kaşot)
• Kos (İstanköy)
• Leros (İleryoz)
• Nisyros (İncirli)
• Patmos (Batnaz)
• Rhodes (Rodos)
• Symi (Sömbeki)
• Tilos (İlyaki)

Meis ve Civar Adalar

Coğrafi olarak Akdeniz’de yer alan ancak On İki Ada grubuna dahil edilen Meis (Kastellorizo/Megisti), Türkiye’nin Kaş ilçesine son derece yakın konumdadır. Bu ada ve çevresindeki küçük adacıklar, Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanları açısından stratejik öneme sahiptir.

Genel Değerlendirme

On İki Ada, tarih boyunca Doğu Akdeniz ve Ege güvenliği açısından kritik rol oynamış; Osmanlı, İtalyan ve Yunan egemenlikleri altında farklı dönemler yaşamıştır. Günümüzde adalar, Yunanistan’a bağlı olup Avrupa Birliği sınırları içinde yer almaktadır. Ancak tarihsel süreç, özellikle 20. yüzyılın savaşları ve barış antlaşmaları bağlamında, bölgenin statüsünün büyük güçlerin politikaları doğrultusunda şekillendiğini göstermektedir.