Macar-Amerikalı fizikçi ve mucit. 1933 yılında nükleer zincirleme tepkime fikrini geliştirdi. Albert Einstein'ın imzasıyla ABD Başkanı Franklin Roosevelt'e gönderilen ve uranyum araştırmalarının desteklenmesini isteyen 1939 tarihli mektubun hazırlanmasında belirleyici rol oynadı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Manhattan Projesi'nde ve ilk kontrollü, kendi kendini sürdüren nükleer zincirleme tepkimenin gerçekleştirildiği Chicago Pile-1 çalışmalarında görev aldı. Savaşın son döneminde atom bombasının Japonya'ya önceden uyarı yapılmadan kullanılmasına karşı çıktı.

Leo Szilard, 11 Şubat 1898 tarihinde Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun bir parçası olan Budapeşte'de doğdu. Doğum adı Leó Spitz'ti. Babası ve annesi Yahudi olan Leό'nun babası, Louis Spitz bir inşaat mühendisiydi. Annesinin adı ise Thekla Vidor'dur. Aile 1900 yılında soyadını Macarca "Szilárd" olarak değiştirdi. Dindar bir geçmişe sahip olmasına rağmen daha sonradan agnostik oldu.

Budapeşte'de öğrenim gördü ve 1916 yılında Budapeşte Teknik Üniversitesi'ne girdi. Birinci Dünya Savaşı sırasında Avusturya-Macaristan ordusunda hizmet etti. Savaşın ve Macaristan'daki siyasi gelişmelerin ardından 1919 yılında Almanya'ya gitti.

Eğitimi ve Almanya Yılları

Leo Szilard, Berlin'deki Technische Hochschule'de mühendislik öğrenimine başladı ancak kısa süre sonra fiziğe yöneldi ve Berlin Üniversitesi'nde Albert Einstein, Max Planck ve Max von Laue gibi fizikçilerin derslerini izledi.

Termodinamik üzerine hazırladığı doktora çalışmasını 1922 yılında tamamladı. 1927'de üniversitede ders verme hakkı için gerekli süreyi doldurdu ve Berlin Üniversitesi'nde fizik alanında özel öğretim görevlisi oldu. Berlin yıllarında Albert Einstein ile birlikte elektromanyetik pompa prensibine dayanan, hareketli mekanik parça kullanmayan bir soğutma sistemi üzerinde çalıştı. İkili bu teknolojiyle ilgili çeşitli patentler aldı.

1933 yılında Adolf Hitler ve Nazi Partisi'nin Almanya'da iktidara gelmesinin ardından ülkeyi terk etti. Önce Viyana'ya, ardından İngiltere'ye geçti. Aynı yıl Londra'da nükleer enerjinin kontrollü bir zincirleme tepkime aracılığıyla açığa çıkarılabileceği fikrini geliştirdi.

Nükleer Zincirleme Tepkime

Leo Szilard, Eylül 1933'te Londra'da yürürken, nötronla parçalanan bir atom çekirdeğinin birden fazla yeni nötron açığa çıkarması durumunda kendi kendini sürdüren bir nükleer zincirleme tepkimenin mümkün olabileceğini düşündü. Bu düşüncesi uranyum fisyonunun keşfedilmesinden birkaç yıl önce ortaya çıktı.

1934 yılında nükleer zincirleme tepkimeyle ilgili patent başvurusunda bulundu. Daha sonra askerî sonuçlarından endişe ederek patentini İngiliz Amiralliği'ne devretti ve çalışmanın gizli tutulmasını istedi.

1938 yılının sonunda Otto Hahn ve Fritz Strassmann'ın uranyum çekirdeğinin parçalanmasına ilişkin deneysel sonuçlarının açıklanması, ardından Lise Meitner ve Otto Frisch'in bu olayı nükleer fisyon olarak yorumlamasıyla zincirleme tepkime düşüncesi yeni bir aşamaya geçti. Szilard, uranyum fisyonunda yeterli sayıda nötron açığa çıkıp çıkmadığını araştırmaya başladı.

Einstein-Szilard Mektubu

1938 yılında Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşen Leo Szilard, Columbia Üniversitesi'nde Enrico Fermi ve diğer fizikçilerle uranyum fisyonu ve nötronlar üzerine çalışmalar yaptı.

Nazi Almanyası'nın atom bombası geliştirebileceğinden endişelenen Szilard, 1939 yazında Eugene Wigner ve Edward Teller ile konuyu Albert Einstein'a taşıdı. Leo Szilard, ABD hükümetini uyarmak amacıyla hazırlanan mektubun taslağında başlıca rolü üstlendi. Albert Einstein tarafından imzalanan 2 Ağustos 1939 tarihli mektup, ABD Başkanı Franklin Roosevelt'e ulaştırıldı.

Mektupta uranyumda gerçekleşebilecek zincirleme tepkimenin büyük miktarda enerji açığa çıkarabileceği ve yeni türde çok güçlü bombaların yapılmasını mümkün kılabileceği anlatılıyordu. Almanya'nın uranyum araştırmaları yürüttüğüne ilişkin kaygılar da aktarılıyordu. Franklin Roosevelt daha sonra uranyum araştırmalarını değerlendirmek üzere Advisory Committee on Uranium'ı oluşturdu.

Chicago Pile-1 ve Manhattan Projesi

Leo Szilard, Enrico Fermi ile birlikte uranyum ve grafit kullanılarak kontrollü zincirleme tepkime oluşturulması üzerinde çalıştı. Araştırmalar 1942 yılında Chicago Üniversitesi bünyesinde kurulan Metallurgical Laboratory'de toplandı. Leo Szilard burada baş fizikçi olarak görev yaptı.

Enrico Fermi yönetimindeki ekip, Chicago Üniversitesi'nin Stagg Field tribünlerinin altındaki bir alanda Chicago Pile-1 adlı deneysel reaktörü kurdu. Enrico Fermi, Leo Szilard, Eugene Wigner ve diğer bilim insanlarının yer aldığı ekip 2 Aralık 1942 tarihinde insan eliyle gerçekleştirilen ilk kontrollü ve kendi kendini sürdüren nükleer zincirleme tepkimeyi başardı.

Bu çalışmalar Manhattan Projesi'nin nükleer reaktör ve plütonyum üretimi programının bilimsel temelini oluşturdu. Leo Szilard savaş boyunca Chicago'daki Metallurgical Laboratory'de çalıştı; ancak projenin askerî yönetimi ve nükleer silahların nasıl kullanılacağı konusunda yönetimle anlaşmazlıklar yaşadı.

Atom Bombasının Kullanılmasına Karşı Girişimleri

1945 yılına gelindiğinde Almanya'nın yenilmesiyle birlikte Leo Szilard, atom bombasının Japonya'ya karşı doğrudan kullanılmasının sonuçları konusunda girişimlerde bulundu. James Franck başkanlığındaki bir komitenin hazırladığı Franck Report'ta nükleer silahların önceden uyarı yapılmaksızın Japon şehirlerine karşı kullanılmaması yönündeki görüşlere katkı verdi.

Temmuz 1945'te daha sonra "Szilard Petition" adıyla anılan dilekçeyi hazırladı. Dilekçede Başkan Harry S. Truman'dan atom bombasının kullanılması konusunda Japonya'ya teslim olma koşullarının açıklanması ve nükleer silah kullanılmadan önce başka seçeneklerin değerlendirilmesi istendi. Chicago Metallurgical Laboratory'deki bilim insanlarının imzaladığı dilekçe savaş sona ermeden Truman'a ulaşmadı.

Savaş Sonrası Çalışmaları

Savaştan sonra nükleer fizik çalışmalarından giderek uzaklaşan Leo Szilard, moleküler biyoloji ve biyofizikle ilgilenmeye başladı. 1946 yılında Chicago Üniversitesi'nde görevini sürdürdü ve daha sonra üniversitenin Institute of Radiobiology and Biophysics bünyesinde çalıştı.

Albert Einstein ile birlikte 1946 yılında kurulan Emergency Committee of Atomic Scientists'ın çalışmalarına katıldı. Komite, nükleer silahların yarattığı tehlikeler konusunda kamuoyunu bilgilendirmeyi ve atom enerjisinin uluslararası denetimini desteklemeyi amaçlıyordu.

Leo Szilard biyoloji alanında Aaron Novick ile birlikte çalıştı. Mikroorganizmaların büyümesi ve genetik değişimlerini incelemek için sürekli kültür yöntemlerinden yararlandılar. Yaşamının ilerleyen döneminde bilimsel çalışmalarının yanı sıra nükleer silahların sınırlandırılması ve bilim insanlarının kamu politikalarındaki sorumlulukları üzerine faaliyet yürüttü.

Nükleer Silahların Kontrolü Çalışmaları

1950'lerde ve 1960'ların başında ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki nükleer silahlanma konusunda kamuoyu önünde görüşlerini açıkladı. 1957'de başlayan Pugwash Conferences on Science and World Affairs toplantılarına katıldı.

1962 yılında Council for a Livable World adlı kuruluşun oluşturulmasına öncülük etti. Kuruluş, nükleer silahların kontrolü ve silahlanma politikaları konusunda siyasi çalışmalar yürütmek amacıyla kuruldu.

Ailesi ve Özel Hayatı

Leo Szilard, 1951 yılında doktor Gertrud Weiss ile evlendi. İkili birbirini 1920'lerden beri tanıyordu. Çocukları olmadı.

1960 yılında mesane kanseri teşhisi konulan Leo Szilard, New York'taki Memorial Hospital'da radyasyon tedavisi gördü. Tedavide kullanılacak radyasyon dozlarının belirlenmesine ilişkin hesaplamalara kendisi de katıldı ve hastalığı kontrol altına alındı.

Ölümü

1960'ların başında California'ya taşındı ve California Üniversitesi, San Diego bünyesindeki Salk Institute'un kuruluş dönemindeki bilimsel çevreyle çalıştı.

Leo Szilard, 30 Mayıs 1964 tarihinde Kaliforniya, San Diego'da geçirdiği kalp krizi sonucu 66 yaşında öldü.

Başlıca Çalışmaları ve Eserleri

1922 - Über die thermodynamischen Schwankungserscheinungen - Doktora çalışması; termodinamik üzerine
1929 - Über die Entropieverminderung in einem thermodynamischen System bei Eingriffen intelligenter Wesen - Termodinamik ve bilgi ilişkisi üzerine çalışma
1934 - Nuclear Chain Reaction Patent - Nükleer zincirleme tepkime üzerine patent çalışması
1939 - Einstein-Szilard Letter - Albert Einstein'ın imzasıyla Başkan Franklin Roosevelt'e gönderilen atom enerjisi ve nükleer silah olasılığına ilişkin mektubun hazırlanması
1945 - Szilard Petition - Atom bombasının Japonya'ya karşı kullanılmasına ilişkin dilekçe
1949 - A Theory of the Chemostat - Aaron Novick ile; mikroorganizma kültürleri üzerine çalışma
1961 - The Voice of the Dolphins and Other Stories - Bilim, siyaset ve nükleer çağ üzerine kurmaca ve düşünce yazıları