Mısır'lı asker ve devlet adamı. Arap milliyetçiliğinin ve Nasırizm olarak anılan siyasal çizginin önde gelen temsilcilerinden olan Cemal Abdünnasır, Mısır'ın ikinci cumhurbaşkanıdır. 1952'de monarşiyi deviren Hür Subaylar hareketinin başlıca liderlerinden biri olmuş, 1956'dan ölümüne kadar cumhurbaşkanlığı yapmıştır.

Cemal Abdünnasır, 15 Ocak 1918 tarihinde Mısır'ın İskenderiye kentinde doğdu. Arapça adı Cemal Abdünnasır Hüseyin'dir. Babası Abdünnasır Hüseyin posta memuruydu. Babasının görevi nedeniyle çocukluk yıllarında farklı kentlerde yaşayan Cemal Abdünnasır, öğreniminin bir bölümünü Kahire'de amcasının yanında sürdürdü. Gençlik yıllarında İngiliz egemenliğine karşı düzenlenen milliyetçi gösterilere katıldı.

1936 yılında kısa bir süre hukuk öğrenimi gördükten sonra askerlik mesleğini seçti. 1937'de Kahire'deki Kraliyet Askerî Akademisine kabul edildi ve 1938'de subay olarak mezun oldu. Daha sonra Sudan'da görev yaptı. Burada Abdülhakim Amir ve başka genç subaylarla yakın ilişkiler kurdu.

1948-1949 Arap-İsrail Savaşı'nda Filistin'de savaştı. Savaş sırasında Felluce bölgesinde kuşatma altında kalan Mısır birlikleri arasında yer aldı. Savaşın ardından Mısır'daki monarşinin ve İngiliz etkisinin ülkenin sorunlarının başlıca nedenleri arasında bulunduğu düşüncesi genç subaylar arasında daha da güçlendi.

Hür Subaylar ve 1952 Devrimi

Cemal Abdünnasır, 1949 yılında Hür Subaylar hareketinin örgütlenmesinde başlıca rolü üstlendi. Gizli örgütün içinde Enver Sedat, Abdülhakim Amir, Halid Muhyiddin ve daha sonra Zekeriya Muhyiddin gibi subaylar da yer aldı. Hareket, İngiliz etkisine son vermeyi, Kral Faruk yönetimini devirmeyi ve orduda reform yapmayı amaçlıyordu.

Hür Subaylar, 23 Temmuz 1952 tarihinde yönetime el koydu. Kral Faruk tahttan çekilmek zorunda bırakıldı ve 26 Temmuz'da Mısır'dan ayrıldı. Darbenin ardından oluşturulan Devrimci Komuta Konseyinin başına, orduda daha tanınmış ve kıdemli bir isim olan General Muhammed Necib getirildi; Cemal Abdünnasır ise konseyin en etkili isimlerinden biri oldu.

Ocak 1953'te siyasi partiler kapatıldı. 18 Haziran 1953 tarihinde monarşi resmen kaldırılarak cumhuriyet ilan edildi ve Muhammed Necib Mısır'ın ilk cumhurbaşkanı oldu.

İktidara Yükselişi

Muhammed Necib ile Cemal Abdünnasır arasında ülkenin yönetim biçimi ve ordunun siyasetteki rolü konusunda giderek derinleşen bir iktidar mücadelesi başladı. 1954 yılında yaşanan siyasi krizlerin ardından Necib görevden uzaklaştırıldı ve ev hapsine alındı. Nasır ise başbakanlığı üstlenerek yönetimin fiilî lideri haline geldi.

Ekim 1954'te İskenderiye'de konuşma yaptığı sırada Cemal Abdünnasır'a yönelik bir suikast girişiminde bulunuldu. Saldırının ardından yönetim Müslüman Kardeşler'e karşı geniş çaplı bir operasyon başlattı; örgüt yasaklandı ve çok sayıda üyesi tutuklandı.

1956 yılında kabul edilen yeni anayasanın ardından Cemal Abdünnasır, 23 Haziran 1956 tarihinde yapılan referandumla cumhurbaşkanı oldu. 28 Eylül 1970 tarihindeki ölümüne kadar bu görevi sürdürdü.

Süveyş Krizi

Cemal Abdünnasır, iktidarı sırasında toprak reformu, sanayileşme, devlet öncülüğündeki ekonomik kalkınma ve eğitim olanaklarının genişletilmesi gibi politikalar uyguladı. Dış politikada ise sömürgeciliğe karşı Arap milliyetçiliğini savundu ve büyük güç bloklarından bağımsız hareket etmeye çalıştı.

ABD ve İngiltere'nin Asvan Yüksek Barajı'nın finansmanı için öngörülen desteği geri çekmesinin ardından Cemal Abdünnasır, 26 Temmuz 1956 tarihinde Süveyş Kanalı'nı işleten şirketin millileştirildiğini açıkladı. Kanal gelirlerinin Asvan Yüksek Barajı'nın finansmanında kullanılmasını amaçladı.

Bunun üzerine İsrail, 29 Ekim 1956'da Sina Yarımadası'na saldırdı. Ardından İngiltere ve Fransa askerî harekâta katıldı. ABD ve Sovyetler Birliği'nin müdahaleye karşı çıkması ve Birleşmiş Milletler'in ateşkes yönündeki baskısı sonucunda İngiliz, Fransız ve İsrail kuvvetleri geri çekildi. Mısır ordusunun askerî kayıplarına karşın Süveyş Kanalı'nın Mısır denetiminde kalması, Nasır'ın Arap dünyasındaki siyasi itibarını güçlendirdi.

Arap Milliyetçiliği ve Birleşik Arap Cumhuriyeti

Süveyş Krizi'nin ardından Cemal Abdünnasır, Arap milliyetçiliğinin en etkili siyasi figürlerinden biri haline geldi. Sömürge yönetimlerine karşı bağımsızlık hareketlerini destekledi; özellikle Cezayir bağımsızlık mücadelesine siyasi ve maddi destek verdi.

1958 yılında Mısır ile Suriye, Birleşik Arap Cumhuriyeti adı altında birleşti ve Cemal Abdünnasır yeni devletin cumhurbaşkanı oldu. Ancak birlik uzun ömürlü olmadı. Suriye'de 1961 yılında gerçekleşen askerî darbenin ardından Suriye birlikten ayrıldı. Mısır, Birleşik Arap Cumhuriyeti adını 1971 yılına kadar kullanmayı sürdürdü.

1962 yılında Arap Sosyalist Birliği kuruldu. Nasır yönetimi bankalar, sigorta şirketleri ve birçok büyük sanayi kuruluşunu devletleştirirken toprak reformlarını genişletti. Ekonomide devletin ağırlığının arttığı bu sistem, Nasır'ın savunduğu Arap sosyalizminin temelini oluşturdu.

Bağlantısızlar Hareketi

Cemal Abdünnasır, Soğuk Savaş döneminde ne Batı ne de Sovyet blokuna tamamen bağlanmayı esas alan bağlantısızlık politikasının önde gelen savunucularından biri oldu. Cevahirlal Nehru, Josip Broz Tito, Sukarno ve Kwame Nkrumah gibi liderlerle birlikte Bağlantısızlar Hareketi'nin oluşumunda etkili oldu.

Bağlantısızlar Hareketi'nin ilk devlet ve hükümet başkanları zirvesi Eylül 1961'de Belgrad'da gerçekleştirildi. Mısır, hareketin kurucu ülkeleri arasında yer aldı. İkinci Bağlantısızlar Zirvesi ise 1964 yılında Kahire'de yapıldı.

Asvan Yüksek Barajı

Cemal Abdünnasır'ın kalkınma politikasının en önemli projelerinden biri Asvan Yüksek Barajı oldu. Batılı ülkelerden beklenen finansmanın sağlanamamasının ardından proje Sovyetler Birliği'nin mali ve teknik desteğiyle gerçekleştirildi. Barajın inşasına 1960 yılında başlandı, inşaat 1970 yılında tamamlandı ve baraj 1971 yılında resmen açıldı.

Asvan Yüksek Barajı, Nil'in taşkınlarının denetlenmesi, sulama olanaklarının genişletilmesi ve hidroelektrik enerji üretimi açısından Mısır ekonomisinde önemli değişikliklere yol açtı. Bununla birlikte barajın çevresel ve toplumsal sonuçları da oldu; baraj gölünün oluşması nedeniyle çok sayıda Nübyeli yerleşim yerinden taşındı ve bazı tarihî eserlerin başka bölgelere nakledilmesi gerekti.

Altı Gün Savaşı

1967 yılında Mısır ile İsrail arasındaki gerilim hızla yükseldi. Nasır, Birleşmiş Milletler Acil Durum Kuvveti'nin Sina'dan çekilmesini istedi ve 22 Mayıs 1967 tarihinde Tiran Boğazı'nı İsrail bağlantılı deniz trafiğine kapattığını açıkladı.

5 Haziran 1967 tarihinde İsrail, Mısır hava üslerine geniş çaplı bir saldırı düzenledi. Mısır hava kuvvetlerinin büyük bölümü yerde imha edildi. 5-10 Haziran 1967 tarihleri arasında yaşanan ve Altı Gün Savaşı olarak bilinen çatışmalarda Mısır, Suriye ve Ürdün ağır yenilgiye uğradı. İsrail, Mısır'a ait Sina Yarımadası ve Gazze Şeridi'nin yanı sıra Batı Şeria, Doğu Kudüs ve Suriye'ye ait Golan Tepeleri'ni ele geçirdi.

Cemal Abdünnasır, yenilginin sorumluluğunu üstlenerek 9 Haziran 1967 tarihinde cumhurbaşkanlığından istifa ettiğini açıkladı. Ancak Mısır'da ve başka Arap ülkelerinde düzenlenen geniş katılımlı gösterilerin ardından ertesi gün kararını geri aldı ve görevini sürdürdü.

Savaşın ardından Mısır ordusunun yeniden yapılandırılmasına ağırlık veren Nasır yönetimi, Sovyetler Birliği'nden önemli ölçüde askerî destek aldı. 1968-1970 yılları arasında Süveyş Kanalı çevresinde Mısır ile İsrail arasında Yıpratma Savaşı yaşandı.

Ölümü

Eylül 1970'te Ürdün yönetimi ile Filistinli örgütler arasında yaşanan ve “Kara Eylül” olarak bilinen çatışmaların sona erdirilmesi amacıyla Kahire'de düzenlenen Arap Birliği zirvesinde arabuluculuk yapan Cemal Abdünnasır, zirvenin sona ermesinden kısa süre sonra rahatsızlandı.

Cemal Abdünnasır, 28 Eylül 1970 tarihinde Kahire'de geçirdiği kalp krizi sonucu 52 yaşında hayatını kaybetti. Ölümünün ardından cumhurbaşkanlığı görevini Enver Sedat üstlendi. Nasır'ın Kahire'de düzenlenen cenaze törenine milyonlarca kişi katıldı.