Alp Er Tunga
Doğum Tarihi: Geleneksel olarak MÖ 7. yüzyıla tarihlenir; kesin tarih bilinmiyor
Doğum Yeri: Bilinmiyor; geleneksel anlatılarda Turan ile Kaşgar ve Balasagun çevresiyle ilişkilendirilir
Ölüm Tarihi: Bilinmiyor
Ölüm Yeri: Bilinmiyor
Meslek / Konumu: Efsanevi hükümdar, savaşçı ve kahraman
Diğer Adları: Tonga Alp Er, Alp Er Tonga; sonraki Türk geleneğinde Efrasiyab ile özdeşleştirilmiştir

Eski Türk destan geleneğinin en önemli kahramanlarından biri; özellikle Divanu Lugatit-Türk'te korunan ünlü ağıtla hatırlanır.

Alp Er Tunga, eski Türk edebiyatı ve destan geleneğinin en tanınmış efsanevi hükümdar ve savaşçılarından biridir. Doğum ve ölüm tarihleri tarihsel olarak kesin biçimde belirlenememektedir. Sonraki edebî gelenek onu çok eski bir döneme yerleştirmiş, bazı modern Türk kaynakları ise MÖ 7. yüzyıldaki Saka Türkleri (İskitler) dünyasıyla ilişkilendirmiştir. Ancak bu tarihlendirme kesin tarihsel bir gerçek olarak değil, daha çok geleneksel bir kabul olarak değerlendirilmelidir.

Tunga sözcüğü aslında leopar cinsinden yırtıcı bir hayvanın adıdır. Bir yiğitlik simgesi olarak alplara ad diye verilir. Uzun saçlı olmak Tunga’yı çağrıştırdığı için alplar saç uzatırlar. Ayrıca cengaverler yırtıcı hayvanların özellikle de aslan, kaplan, pars, tunga gibi hayvanların postlarını giyerler. Bu postlar savaşçılığın simgesidir. Alp Er Tunga Han, yanında iki tane tunga (leopar) ile resmedilir, sırtında da bir post vardır, postun dişleri başının üzerinden görünür. Tüm Türk dünyasında olduğu gibi İran ile Orta Doğu halklarının pek çoğu onu tanır. Selçukluların 33 atasından biri olarak sayılır. Yeraltındaki 100 sütunlu demir sarayında yaşar. Alpar sıfatıyla anılır. İran mitolojisinde adı Afrasyab olarak geçer.

“Alp Er Tunga” adının kendisi kahramanlık anlamı taşımaktadır. Eski Türkçede “alp” kelimesi yiğit, kahraman, cesur ve savaşçı anlamlarında kullanılmıştır. İsminin anlamı eski Türkçe kökenlidir: "Alp" (yiğit/kahraman), "Er" (erkek/adam) ve "Tunga" (babür/leopar) kelimelerinin birleşmesiyle oluşur ve "leopar gibi güçlü yiğit erkek" anlamına gelir. Kaşgarlı Mahmut, İranlıların Efrasiyab adını verdiği efsanevi hükümdara Türklerin Tonga Alp Er dediğini kaydetmiştir. Bu kayıt, Alp Er Tunga ile Efrasiyab geleneği arasındaki en önemli yazılı bağlantılardan biridir.

Bununla birlikte Alp Er Tunga'nın Efrasiyab ile özdeşleştirilmesi tarihsel açıdan tamamen kesin değildir. Eski İran geleneğinde Efrasiyab, Turan'ın güçlü hükümdarı ve İran'ın başlıca düşmanlarından biri olarak yer alır. Modern araştırmalar, eski İran kaynaklarındaki Turanlıların doğrudan Türklerle özdeşleştirilmesinin daha sonraki dönemlerde ortaya çıktığını belirtmektedir. Buna rağmen Türkler Efrasiyab'ı kendi kahramanlık gelenekleri içerisine almış ve Kaşgarlı Mahmut döneminde Alp Er Tunga ile Efrasiyab arasındaki özdeşlik açık biçimde kurulmuştur.

İran destan geleneğinde, özellikle Firdevsî'nin Şehname'sinde Efrasiyab, Turan'ın kudretli hükümdarı, başarılı bir komutan ve İran hükümdarlarının en büyük düşmanlarından biri olarak tasvir edilir. İran ile Turan arasındaki uzun savaşların önemli bölümünde merkezi bir rol oynar.

Türk geleneğinde ise Alp Er Tunga, çok daha kahramanca ve duygusal bir çerçevede hatırlanmıştır. Büyük bir hükümdar, savaşçı ve önder olarak görülmüş; ölümünün halkı arasında büyük bir yas meydana getirdiği anlatılmıştır. Bu geleneğin günümüze ulaşan en açık örneği, Kaşgarlı Mahmut'un 11. yüzyılda kaleme aldığı Divanu Lugatit-Türk'te yer alan ünlü Alp Er Tunga ağıtıdır.

Bugün Alp Er Tunga Sagusu olarak bilinen dizeler, onun ölümünden sonra yaşanan büyük acıyı anlatır. Savaşçıların feryat ettiği, yakalarını yırttığı, atlarını yorduğu ve ölen hükümdarları için derin bir yas tuttuğu tasvir edilir. Bu dizeler, İslamiyet öncesi Türk ağıt geleneğinin sonraki bir yazılı kaynak içerisinde günümüze ulaşmış en önemli örneklerinden biri kabul edilir.

Alp Er Tunga, Yusuf Has Hacip tarafından 11. yüzyılda kaleme alınan Kutadgu Bilig'de de anılmaktadır. Bu eserde örnek ve seçkin bir Türk hükümdarı olarak gösterilir. Böylece Kutadgu Bilig ile Divanu Lugatit-Türk, Alp Er Tunga'nın hatırasını koruyan ve onu Efrasiyab geleneğiyle ilişkilendiren en önemli Orta Çağ Türk kaynakları arasında yer alır.

Daha sonraki hanedan geleneklerinde de Alp Er Tunga'ya büyük önem verilmiştir. Özellikle Karahanlılar kendilerini Efrasiyab soyuna dayandırmış, benzer soy iddiaları Selçuklular çevresinde de görülmüştür. Bu durum, Alp Er Tunga ile özdeşleştirilen kahramanın Türk hükümdarlık düşüncesinde ve siyasi meşruiyet anlayışında ne kadar güçlü bir yere sahip olduğunu göstermektedir.

Geleneksel anlatılar Alp Er Tunga'yı Kaşgar, Balasagun, Çu ve İli bölgeleriyle ilişkilendirir. Bazı sonraki Türk yorumlarında onun Türk boylarını bir araya getiren ve Kafkasya ile Batı Asya yönünde seferler düzenleyen bir Saka hükümdarı olduğu ileri sürülmüştür. Ancak bu ayrıntıların büyük bölümü daha sonraki destansı anlatılara ve tarihsel yorumlara dayanmaktadır ve çağdaş antik kaynaklarla bütünüyle doğrulanamamaktadır.

Alp Er Tunga'nın ölümünün nasıl gerçekleştiği de efsanevi anlatılarla aktarılır. Türk geleneğinde hile ve ihanet sonucunda hayatını kaybeden, ölümü halkı arasında büyük bir yas yaratan hükümdar olarak hatırlanır. İran'daki Efrasiyab anlatısında ise Keyhüsrev, babası Siyavuş'un ölümünün intikamını almak amacıyla Efrasiyab'ı sonunda yenerek öldürür. Bu anlatılar arasındaki benzerlikler, iki kahramanın daha sonraki dönemlerde özdeşleştirilmesine katkı sağlamıştır.

Şehname'ye göre İran-Turan savaşları sırasında Zaloğlu Rüstem ile giriştiği mücadele sırasında pusuya düşürülüp öldürülmüştür. Savaş meydanında yenilemeyince barış/ziyafet bahçesi veya tuzağı ile hile yapılarak katledilmiştir. Öldürülmesiyle ilgili Alp Er Tunga Sagusu, Divanu Lugatit-Türk'ün çeşitli yerlerinde örnek metin olarak verildiği söylenmektedir.

Alp Er Tunga, sonuç olarak tarih, destan ve toplumsal hafıza arasında yer alan bir şahsiyettir. Belirli bir tarihsel Saka hükümdarıyla kesin olarak özdeşleştirilip özdeşleştirilemeyeceği tartışmalıdır; ancak Türk edebiyatı ve kültüründeki önemi açıktır. Divanu Lugatit-Türk, Kutadgu Bilig ve daha sonraki dönemde Firdevsî'nin ünlü eseri Şehname'deki Efrasiyab ile kurulan bağlantı sayesinde, Türk kültüründe kahramanlık, hükümdarlık, savaşçılık ve yas kavramlarının en kalıcı sembollerinden biri haline gelmiştir.

Mezarının Özbekistan'ın Buhara şehrinde olduğu düşünülmektedir.

Alp Er Tunga Sagusu: Türk edebiyatının bilinen en eski ağıt (sagu) örneğidir. Kaşgarlı Mahmut'un ünlü eseri Divanu Lugatit-Türk'te yer alan bu şiir, hükümdarın ölümünün ardından duyulan derin üzüntüyü anlatır.
Sagu'nun En Bilinen İlk Kıtası:
Alp Er Tonga öldi mü? (Alp Er Tunga öldü mü?)
Esiz ajûn kaldı mu? (Kötü dünya kaldı mı?)
Ödleg öçin aldı mu? (Zaman öcünü aldı mı?)
Amdı yürek yırtulur. (Şimdi yürek yırtılır.)

Adının Geçtiği Başlıca Eserler:
Divanu Lugatit-Türk – Kaşgarlı Mahmut – Alp Er Tunga Sagusu'na ait dizeleri içerir
Kutadgu Bilig – Yusuf Has Hacip – Alp Er Tunga'yı örnek bir Türk hükümdarı olarak anar
Şehname – Firdevsî – Türk geleneğinde daha sonra Alp Er Tunga ile özdeşleştirilen Efrasiyab hakkında geniş bir destan anlatısı içerir

Bilinen Adları:
Alp Er Tunga
Alp Er Tonga
Tonga Alp Er
Efrasiyab – Daha sonraki Türk ve Fars edebiyat geleneğinde özdeşleştirildiği ad

Alp Er Tunga Destanı, Saka Türklerinin kahramanı Alp Er Tunga'nın İranlılarla yaptığı savaşları, zaferlerini ve uğradığı bir hile sonucu ölümünü anlatan epik bir Türk destanıdır. Tarihi temelini M.Ö. 7. yüzyıldaki Saka-Med (İran) savaşlarından alan bu destan, Türk dünyasında bağımsızlık ve cesaretin simgesidir.

Destanın Detaylı Özeti
Türk Boylarının Birleştirilmesi: Destan, Alp Er Tunga'nın tüm Türk boylarını tek bayrak altında toplaması, adil ve güçlü bir yönetim kurmasıyla başlar. Halkına refah ve huzur getirerek büyük bir hükümdar olur.
İran-Turan Savaşlarının Başlaması: İran sınırındaki anlaşmazlıklar ve toprak mücadeleleri sebebiyle Türkler (Turan) ile İranlılar arasında amansız savaşlar başlar. Alp Er Tunga, askeri dehasıyla İran ordularını üst üste ağır bozguna uğratır.
İran İçlerine İlerleme: Hızını alamayan Alp Er Tunga, İran topraklarına girerek başkenti ele geçirir. İran Şahı'nı tahtından indirir ve bölgede uzun yıllar sürecek bir Turan hakimiyeti kurar.
İran'ın İntikam Arayışı ve Hile Planı: Savaş meydanlarında Alp Er Tunga'yı alt edemeyeceğini anlayan İran tarafı (Şehnâme'deki adıyla Keyhüsrev ve ordusu), askeri güç yerine hileye başvurmaya karar verir.
Tuzak ve Trajik Ölüm: İranlılar, Alp Er Tunga'yı barış görüşmesi ve dostluk bahanesiyle büyük bir ziyafete davet ederler. Hükümdarın içkisine gizlice uyuşturucu/zehir katarlar. Alp Er Tunga gücünü ve bilincini kaybedince, pusuya yatan İran askerleri tarafından hileyle öldürülür.
Yıkım ve Yas Dönemi: Liderlerini kaybeden Türk ordusu dağılır, Turan devleti büyük bir sarsıntı geçirir. Destan, tüm Türk yurdunda tutulan derin yas ve ünlü Alp Er Tunga Sagusu (ağıtı) ile son bulur.


Kaynak:Biyografiler.com