Ahmed Cevdet Paşa, Osmanlı devlet adamı, hukukçu, tarihçi, eğitimci ve âlimdir. 19. yüzyıl Osmanlı modernleşmesinin önemli isimlerinden biri olan Cevdet Paşa, ilmiyeden yetişmesine rağmen devlet yönetiminde çok sayıda görev üstlendi; tarih, hukuk, dil ve eğitim alanlarında eserler verdi. Özellikle Târîh-i Cevdet adlı tarih eseri ve başkanlığını yaptığı heyet tarafından hazırlanan Mecelle, adıyla özdeşleşen çalışmalar arasındadır.

Ahmed Cevdet Paşa, 27 Mart 1822 tarihinde Osmanlı Devleti'nin Tuna kıyısındaki Lofça kasabasında, günümüzde Bulgaristan sınırları içerisinde doğdu. Asıl adı Ahmed'dir. Babası Lofça ileri gelenlerinden Hacı İsmail Ağa, annesi Ayşe Sünbül Hanım'dır. “Cevdet” mahlasını 1843 yılında şair Süleyman Fehim Efendi verdi.

Çocukluğu ve Eğitimi

Ahmed Cevdet Paşa, ilk öğrenimini Lofça'da gördü. Arapça ve dinî ilimler alanında eğitim aldıktan sonra öğrenimini ilerletmek amacıyla 1839 yılında İstanbul'a geldi. Fatih çevresindeki medreselerde dönemin önemli âlimlerinden dersler aldı.

Medrese eğitimiyle yetinmeyerek matematik, astronomi, tarih ve coğrafya gibi alanlarla da ilgilendi. Müneccimbaşı Osman Sâib Efendi'den matematik ve astronomi, Mühendishâne hocalarından Miralay Nûri Bey'den matematik dersleri aldı. Murad Molla Tekkesi'ne devam ederek Farsça öğrendi ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Mesnevî'sini okudu.

Murad Molla Tekkesi, dönemin âlim, şair ve edebiyatçılarının buluştuğu merkezlerden biriydi. Buradaki edebiyat çevresinden etkilenen Ahmed Cevdet Paşa şiirle de ilgilenmeye başladı. İlk dönemlerinde şiirlerinde “Vehbî” mahlasını kullandı. Ancak bu mahlasın başka şairler tarafından da kullanılması nedeniyle Süleyman Fehim Efendi kendisine “Cevdet” mahlasını verdi ve bundan sonra Ahmed Cevdet adıyla tanındı.

Devlet Hizmetine Girişi

Ahmed Cevdet Paşa, 1844 yılında Rumeli kazaskerliği dairesine bağlı olarak devlet hizmetine girdi. 1845 yılında müderrislik hakkını elde etti. Devlet yönetimindeki yükselişinde Tanzimat döneminin önde gelen devlet adamlarından Mustafa Reşid Paşa ile tanışması önemli rol oynadı.

Mustafa Reşid Paşa, hazırlanacak yeni kanun ve düzenlemelerde hem İslâm hukukunu hem de dönemin ihtiyaçlarını anlayabilecek bir âlime ihtiyaç duyunca kendisine Ahmed Cevdet Efendi tavsiye edildi. Cevdet Efendi böylece Tanzimat'ın hukuk ve yönetim alanındaki çalışmalarının içine girdi. Bir süre Reşid Paşa'nın çocuklarına da öğretmenlik yaptı.

1848 yılında Mustafa Reşid Paşa tarafından verilen bir görevle Bükreş'e gönderildi. 1849 yılında Keçecizade Fuad Paşa ile birlikte Kavâid-i Osmâniyye adlı Osmanlı Türkçesi gramerini hazırladı.

Eğitim Alanındaki Çalışmaları

Ahmed Cevdet Paşa, 13 Ağustos 1850 tarihinde Meclis-i Maârif-i Umûmiyye üyeliğine ve Dârülmuallimîn müdürlüğüne getirildi. Öğretmen yetiştiren bu kurumda giriş ve sınav sistemini yeniden düzenledi, öğrencilerin eğitimine ilişkin yeni kurallar oluşturdu.

Osmanlı Devleti'nde bilimsel çalışmaların geliştirilmesi amacıyla Fransız akademileri örnek alınarak kurulan Encümen-i Dâniş'in 1851 yılında aslî üyeleri arasında yer aldı. Kurumun açılışında Kavâid-i Osmâniyye adlı eserini Sultan Abdülmecid'e sundu.

Eğitimde Türkçenin kullanılmasına önem veren Cevdet Paşa, bilimsel ve kültürel konuların anlaşılır bir Türkçeyle yazılabileceğini savundu. Okullarda kullanılmak üzere dil, edebiyat, mantık ve çeşitli alanlarda ders kitapları hazırladı.

Tarihçiliği ve Vak‘anüvisliği

Encümen-i Dâniş tarafından 1853 yılında Osmanlı tarihinin 1774-1826 yılları arasındaki bölümünü yazmakla görevlendirilen Ahmed Cevdet Paşa, çalışmalarını daha sonra on iki ciltlik Târîh-i Cevdet adı altında tamamladı.

Târîh-i Cevdet, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'ndan 1826 yılında Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasına kadar geçen dönemin siyasi, askerî ve toplumsal olaylarını ele aldı. Cevdet Paşa olayları yalnızca sıralamakla kalmadı; nedenleri ve sonuçları üzerinde de durarak Osmanlı tarih yazıcılığına farklı bir yaklaşım getirdi.

Ahmed Cevdet Paşa, 1855 yılında Osmanlı Devleti'nin resmî tarihçisi olan vak‘anüvisliğe getirildi. Bu görevi 1866 yılında Halep valiliğine atanmasına kadar sürdürdü. Vak‘anüvisliği sırasında kendi dönemindeki olaylar hakkında tuttuğu notlar daha sonra Tezâkir adıyla yayımlandı.

Hayatının ilerleyen döneminde Sultan II. Abdülhamid'in isteği üzerine Tanzimat dönemindeki bazı siyasi olayları anlattığı Ma‘rûzât adlı eserini kaleme aldı. Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârîh-i Hulefâ ise peygamberler, İslâm tarihi ve Osmanlı tarihinin ilk dönemlerini sade bir dille anlattığı eserlerinden biri oldu.

Devlet Adamlığı

Ahmed Cevdet Paşa, 1856 yılında Galata kadılığına, aynı yıl Mekke kadılığı pâyesine getirildi ve Meclis-i Âlî-i Tanzîmât üyeliğine tayin edildi. Böylece Tanzimat dönemindeki kanunlaştırma çalışmalarına doğrudan katıldı.

1861 yılında İstanbul kadılığı pâyesini aldı. Meclis-i Âlî-i Tanzîmât'ın Meclis-i Ahkâm-ı Adliyye ile birleştirilmesinden sonra oluşturulan yeni kurumda görev aldı.

1863 yılında Anadolu kazaskerliği pâyesine yükseldi ve Bosna-Hersek'e müfettiş olarak gönderildi. Burada idarî ve askerî düzenlemeler gerçekleştirdi. Daha sonra Kozan ve çevresindeki Fırka-i Islâhiyye çalışmalarında görev aldı.

1866 yılında ilmiye sınıfından mülkiye sınıfına geçirilerek vezirlik rütbesi verildi ve “paşa” unvanını aldı. Ardından yeni oluşturulan Halep vilayetinin valiliğine tayin edildi. Halep'teki yaklaşık iki yıllık görevi sırasında vilayetin idarî teşkilatlanmasıyla ilgilendi ve bölgede Fırat gazetesinin yayımlanmasına öncülük etti.

Hukukçuluğu ve Mecelle

Ahmed Cevdet Paşa, 1868 yılında yeni kurulan Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye'nin başkanlığına getirildi. Kurum daha sonra Adliye Nezâreti'ne dönüştürüldüğünde Osmanlı adliye teşkilatının yeniden düzenlenmesinde önemli görevler üstlendi. Nizamiye mahkemelerinin teşkilatlanması ve bunlarla ilgili kanun ve nizamnamelerin hazırlanmasında çalıştı.

Bu dönemde Osmanlı hukukunun nasıl düzenleneceği konusunda önemli bir tartışma yaşandı. Sadrazam Mehmed Emin Âli Paşa ve bazı devlet adamları Fransız Medenî Kanunu'nun tercüme edilerek uygulanması düşüncesini savunurken, Ahmed Cevdet Paşa Hanefî fıkhındaki medeni hukuk hükümlerinin sistematik bir kanun haline getirilmesini savundu.

Bu yaklaşımın kabul edilmesinin ardından Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye Cemiyeti kuruldu ve başkanlığına Ahmed Cevdet Paşa getirildi. Dönemin önde gelen hukuk ve fıkıh âlimlerinden oluşan heyet, 1868-1876 yılları arasında Mecelle'yi hazırladı.

Mecelle, tek başına Ahmed Cevdet Paşa tarafından yazılmış bir eser değildir. Cevdet Paşa, hazırlanması fikrinin önde gelen savunucusu ve çalışmaların büyük bölümünde heyetin başkanıydı. Eser Hanefî fıkhını esas alan, borçlar, eşya ve yargılama hukukuna ilişkin hükümleri sistematik maddeler halinde düzenleyen bir kanun mecmuası niteliğindeydi.

Nazırlıkları ve Valilikleri

Ahmed Cevdet Paşa, devlet hayatı boyunca Adliye, Maârif, Evkaf, Dahiliye ile Ticaret ve Ziraat nazırlıkları dahil çeşitli görevlerde bulundu. Ayrıca Yanya ve Suriye valilikleri yaptı.

İlk defa 24 Nisan 1873 tarihinde Maârif nâzırlığına getirildi. Daha sonraki yıllarda aynı görevi yeniden üstlendi. Maârif nâzırlığı dönemlerinde okullarda kullanılmak üzere Türkçe, edebiyat ve mantık alanında ders kitapları hazırladı ve eğitim kurumlarının düzenlenmesiyle ilgilendi.

1874 yılında Yanya valiliğine tayin edildi. İstanbul'a döndükten sonra Adliye nâzırı oldu. Adliye teşkilatının geliştirilmesi ve mahkemelerin düzenlenmesine yönelik çalışmalarını sürdürdü.

1878 yılında Suriye valiliğine getirildi. Daha sonra Ticaret ve Ziraat nâzırlığı ve yeniden Adliye nâzırlığı yaptı. 1880 yılında Mekteb-i Hukuk'un açılışında ilk dersi verdi.

Yıldız Mahkemesi

Ahmed Cevdet Paşa, 1881 yılında Sultan Abdülaziz'in ölümüyle ilgili olarak Midhat Paşa ve diğer sanıkların yargılandığı Yıldız Mahkemesi sürecinde Adliye nâzırıydı. Dönemin en tartışmalı siyasi davalarından biri olan yargılama sonucunda Midhat Paşa ve bazı sanıklar idama mahkûm edildi; cezaları daha sonra Sultan II. Abdülhamid tarafından sürgüne çevrildi.

Midhat Paşa Taif'e gönderildi ve 1884 yılında burada öldürüldü. Yıldız Mahkemesi'nin yürütülüşü ve verilen kararlar sonraki dönem tarihçiliğinde yoğun tartışmalara konu oldu.

Ahmed Cevdet Paşa, 1882 yılında Adliye nâzırlığından ayrıldı ve bir süre resmî görevlerden uzak kalarak çalışmalarına ağırlık verdi. 1886'da yeniden Adliye nâzırlığına getirildi. 1890 yılında devlet hizmetinden ayrıldıktan sonra hayatının geri kalanını ilmî çalışmalarına ve eserlerini düzenlemeye ayırdı.

Ailesi

Ahmed Cevdet Paşa, Adviye Râbia Hanım ile evlendi. Bu evlilikten Ali Sedad, Fatma Aliye Topuz ve Emine Semiye Önasya dahil çocukları dünyaya geldi.

Oğlu Ali Sedad mantık ve düşünce alanındaki çalışmalarıyla, kızı Fatma Aliye Topuz Osmanlı döneminin önde gelen kadın yazarlarından biri olarak, Emine Semiye Önasya ise yazar, eğitimci ve kadın hakları alanındaki faaliyetleriyle tanındı.

Ölümü

Ahmed Cevdet Paşa, 25 Mayıs 1895 tarihinde İstanbul'un Bebek semtindeki yalısında 73 yaşında vefat etti. Cenazesi Fatih Camii hazîresine defnedildi.

Başlıca Eserleri

Târîh-i Cevdet - 12 cilt; 1774-1826 yılları arasındaki Osmanlı tarihini konu alır.
Tezâkir - Vak‘anüvisliği sırasında tuttuğu, Tanzimat döneminin siyasi ve toplumsal olaylarını içeren notlarıdır.
Ma‘rûzât - Sultan II. Abdülhamid için hazırladığı, Tanzimat dönemindeki siyasi olayları ele alan eseridir.
Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârîh-i Hulefâ - Peygamberler, İslâm tarihi ve Osmanlı tarihinin ilk dönemlerini konu alan eseridir.
Kavâid-i Osmâniyye - Keçecizade Fuad Paşa ile birlikte hazırladığı Osmanlı Türkçesi grameridir.
Belâgat-ı Osmâniyye - Osmanlı Türkçesinin belâgat kurallarını ele alan eseridir.
Kavâid-i Türkiyye - Türkçe dil bilgisi üzerine hazırladığı eseridir.
Mi‘yâr-ı Sedâd - Mantık alanında hazırladığı ders kitabıdır.
Âdâb-ı Sedâd fî İlmi'l-Âdâb - Münazara ve tartışma usulüne ilişkin eseridir.
Takvîmü'l-Edvâr - Takvim ve zaman hesapları üzerine hazırladığı eseridir.
Ma‘lûmât-ı Nâfia - Öğrenciler için hazırladığı öğretici eseridir.
Divançe-i Cevdet - Şiirlerini içeren divançesidir.