Türk hekim, siyasetçi, bilim tarihçisi ve düşünce yazarıdır. Yazar Halide Edip Adıvar'ın eşidir. Adnan Adıvar, Birinci TBMM Hükûmeti'nde Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekili olarak görev yaptı; daha sonra TBMM İkinci Başkanlığına seçildi. Cumhuriyet döneminde Türkiye'de bilim tarihi çalışmalarının öncü isimlerinden biri oldu.

Adnan Adıvar, 6 Ekim 1882 tarihinde Çanakkale'nin Gelibolu ilçesinde doğdu. Tam adı Abdülhak Adnan Adıvar'dır. Babası, Gelibolu sancağı nâibliği görevinde bulunan Ahmed Bahâî Efendi, annesi Sabiha Hanım'dır. Babasının daha sonra İstanbul'da Bâb-ı Meşihat Müsteşarlığı görevine getirilmesi üzerine ailesiyle İstanbul'a geldi. Çocukluğunun bir bölümünü Göztepe'de geçirdi; Türkçe, Arapça ve Farsça alanındaki ilk eğitimini ailesinden aldı.

İlköğrenimine Numûne Mekteb-i İbtidâisi'nde başladı. Babasının genç yaşta ölümünden sonra ailesinin Koca Mustafa Paşa'ya taşınması üzerine Sofular'daki mahalle mektebinde öğrenimini sürdürdü. Medrese-i Edebiyye ve Numûne-i Terakki Mektebi'nde okuduktan sonra lise öğrenimini Dersaadet Mekteb-i İdâdîsi'nde tamamladı.

Tıp Eğitimi ve Hekimliği

Adnan Adıvar, lise öğreniminin ardından Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye'ye girdi. Öğrenciliği sırasında dönemin siyasi ortamından duyduğu rahatsızlığın da etkisiyle 1902 yılında Almanya'ya gitti. Berlin'de Charité Hastanesi'nde Prof. Friedrich Kraus'un yanında çalışma imkânı buldu.

Bir süre sonra İstanbul'a dönen Adnan Adıvar, Mekteb-i Tıbbiye'deki eğitimine devam ederek 1905 yılında tıp doktoru olarak mezun oldu. Aynı yıl yeniden Avrupa'ya çıktı; Paris, Zürih ve Berlin'de bulundu. İç hastalıkları alanındaki eğitimini Almanya'da sürdürdü ve uzmanlık çalışmalarında bulundu.

II. Meşrutiyet'in ilanından sonra Türkiye'ye dönen Adnan Adıvar, Darülfünun Tıp Fakültesinde klinik şefliği ve idari görevlerde bulundu. 1911 yılında Hilâl-i Ahmer Cemiyeti adına müfettiş ve hekim olarak Trablusgarp Savaşı'nda görev yaptı. Daha sonra Hilâl-i Ahmer Cemiyeti'nin genel sekreterliğine getirildi.

I. Dünya Savaşı öncesinde Sıhhiye Umum Müdürü olarak görev yapan Adnan Adıvar, savaş sırasında yedek binbaşı rütbesiyle Sahra Sıhhiye Umum Müdür Muavinliği görevinde bulundu. Savaşın ardından yeniden Tıp Fakültesindeki çalışmalarına döndü.

Halide Edip Adıvar ile Evliliği

Adnan Adıvar, 29 Nisan 1917 tarihinde yazar Halide Edip Adıvar ile evlendi. Halide Edip o sırada Lübnan'da bulunduğundan nikâh, kendisinin babasına verdiği vekâletle Bursa'da kıyıldı. Evlilikleri Adnan Adıvar'ın 1955 yılındaki ölümüne kadar devam etti. Çiftin bu evlilikten çocuğu olmadı.

Millî Mücadele ve Siyasi Hayatı

Adnan Adıvar, 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros Mütarekesi'nden sonra İstanbul'da gelişen Millî Mücadele yanlısı siyasi ve örgütsel faaliyetlerde yer aldı. Karakol Cemiyeti'nin kuruluşunda bulunan isimlerden biri oldu. Millî Türk Fırkası'nın kuruluşunda da görev aldı ve 1919 seçimlerinde bu partiden İstanbul mebusu seçildi.

16 Mart 1920'de İstanbul'un İtilâf kuvvetleri tarafından işgal edilmesinin ardından eşi Halide Edip Adıvar ile Anadolu'ya geçti. 2 Nisan 1920'de Ankara'ya ulaştılar. Adnan Adıvar, 23 Nisan 1920 tarihinde açılan Büyük Millet Meclisinin çalışmalarına İstanbul milletvekili olarak katıldı.

Birinci TBMM Hükûmeti'nde Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekili olarak görev alan Adnan Adıvar, Millî Mücadele'nin sağlık teşkilatlanmasında görev üstlendi. Dâhiliye Vekili Refet Bele'nin cephede bulunduğu bazı dönemlerde Dâhiliye Vekâletine de vekâlet etti. 2 Mart 1921 tarihinde TBMM İkinci Başkanlığına seçilmesinin ardından sağlık bakanlığı görevinden ayrıldı.

Millî Mücadele yıllarında Çocuk Esirgeme Kurumu'nun kuruluş çalışmalarında da yer aldı. Kurtuluş Savaşı'nın ardından Ankara Hükûmeti'nin İstanbul temsilciliği görevinde bulundu.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Avrupa Yılları

Adnan Adıvar, siyasi görüş ayrılıklarının ardından 9 Kasım 1924 tarihinde Cumhuriyet Halk Fırkası'ndan ayrıldı. 17 Kasım 1924'te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı. Parti 1925 yılında kapatıldıktan sonra siyasi faaliyetlerini bağımsız milletvekili olarak sürdürdü.

30 Ocak 1926 tarihinde milletvekilliğinden istifa eden Adnan Adıvar, eşi Halide Edip Adıvar ile birlikte Türkiye'den ayrıldı. Önce Viyana ve Karlsbad'a, daha sonra Londra ve Paris'e geçti. 1926'daki İzmir Suikastı girişiminin ardından eski Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası mensuplarına yönelik soruşturmalar sırasında adı da soruşturma kapsamında gündeme geldi. Yurt dışında bulunan Adıvar, gıyabında yürütülen yargılama sonucunda beraat etti.

Adnan Adıvar ile Halide Edip Adıvar, Türkiye dışında geçirdikleri yılların yaklaşık üç yılını Londra'da, yaklaşık on yılını ise Paris'te yaşadı. Adnan Adıvar bu dönemi özellikle bilim tarihi, felsefe, din-bilim ilişkileri ve Türk kültür tarihi üzerine araştırmalar yaparak değerlendirdi.

Bilim Tarihi Çalışmaları

Londra'da bulunduğu dönemde British Museum Kütüphanesi'nde araştırmalar yapan Adnan Adıvar, bilim ve din arasındaki ilişkinin tarihsel gelişimi üzerine çalıştı. Amerikalı fizikçi Robert A. Millikan'ın Evolution in Science and Religion adlı eserini İlim ve Dinde Tekâmül adıyla Türkçeye çevirdi. Bu dönemde yaptığı çalışmalar daha sonra yayımlanan Tarih Boyunca İlim ve Din adlı kitabının hazırlanmasına katkıda bulundu.

1929 yılında Paris'e geçen Adnan Adıvar, École Nationale des Langues Orientales Vivantes'ta Türkçe dersleri verdi. Bertrand Russell'ın The Problems of Philosophy adlı eserini Felsefe Meseleleri adıyla Türkçeye çevirdi. Çeviri 1935 yılında yayımlandı.

Adnan Adıvar'ın bilim tarihi alanındaki en önemli çalışmalarından biri, 1939 yılında Paris'te Fransızca olarak yayımlanan La Science chez les Turcs Ottomans adlı eseridir. Osmanlı dönemindeki bilimsel faaliyetleri tarihsel olarak ele alan çalışma, daha sonra geliştirilerek Türkçe Osmanlı Türklerinde İlim adıyla yayımlandı. Eser, Türkiye'deki Osmanlı bilim tarihi yazıcılığının öncü çalışmalarından biri kabul edilir.

Adıvar, Molla Lütfi'nin matematikle ilgili bir risalesinin incelenmesi çalışmalarına da katıldı. Fransız düşünür ve şarkiyatçı Henry Corbin ile birlikte eserin Fransızca çevirisini hazırladı; çalışma Şerafettin Yaltkaya'nın katkılarıyla gerçekleştirildi.

Türkiye'ye Dönüşü ve İslâm Ansiklopedisi

Adnan Adıvar, 5 Mart 1939 tarihinde eşi Halide Edip Adıvar ile birlikte Türkiye'ye döndü. Dönüşünden sonra Millî Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel döneminde hazırlanmaya başlanan İslâm Ansiklopedisi'nin çalışmalarında önemli görevler üstlendi ve yayın kurulunun başkanlığını yaptı.

İslâm Ansiklopedisi için çok sayıda madde kaleme alan Adnan Adıvar, bilim ve düşünce tarihine ilişkin araştırmalarını sürdürdü. Ali Kuşçu, Farabi, Harezmi, İbn Bâcce, İbn Haldun ve Kınalızade Ali gibi bilim ve düşünce insanları üzerine ansiklopedi maddeleri hazırladı.

Gazetecilik ve deneme yazarlığını da sürdüren Adnan Adıvar, Akşam, Cumhuriyet ve Vatan gibi gazetelerde bilim, kültür, düşünce ve toplum konularında yazılar yayımladı. Bu yazılarının bir bölümü Bilgi Cumhuriyeti Haberleri, Dur, Düşün ve Hakikat Peşinde Emeklemeler adlarıyla kitaplaştırıldı.

1944 yılında bilim ile din arasındaki ilişkileri tarihsel açıdan ele aldığı Tarih Boyunca İlim ve Din adlı kitabını yayımladı. Bilim tarihi alanındaki çalışmaları, Türkiye'de bu disiplinin gelişmesinde öncü bir rol oynadı.

Yeniden Milletvekilliği

Adnan Adıvar, 1946 genel seçimlerinde bağımsız İstanbul milletvekili seçilerek yeniden TBMM'ye girdi. 1947 yılında kurucuları arasında bulunduğu Doğu Araştırmaları Derneği'nin başkanlığına seçildi. 1950 yılında milletvekilliği sona erdikten sonra ağırlıklı olarak bilimsel ve kültürel çalışmalarını sürdürdü.

Ölümü

Adnan Adıvar, 1 Temmuz 1955 tarihinde İstanbul'da 72 yaşında hayatını kaybetti. İstanbul'un Zeytinburnu ilçesindeki Merkezefendi Mezarlığı'na defnedildi. Halide Edip Adıvar da 1964 yılındaki ölümünün ardından aynı mezarlığa defnedildi.

Siyasi Görevleri ve Partileri

1919-1920 - Osmanlı Meclis-i Mebusanı - İstanbul mebusu
1920-1921 - Birinci TBMM Hükûmeti - Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekili
1921 - TBMM İkinci Başkanı
1923-1924 - Cumhuriyet Halk Fırkası
1924-1925 - Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası - Kurucu
1925-1926 - Bağımsız milletvekili
1946-1950 - TBMM - Bağımsız İstanbul milletvekili

Kitapları

Araştırma ve İnceleme

1939 - La Science chez les Turcs Ottomans
1939 - Faust'a Dair Bir Tahlil Tecrübesi
1944 - Tarih Boyunca İlim ve Din
1945 - Bilgi Cumhuriyeti Haberleri
1950 - Dur, Düşün
1954 - Hakikat Peşinde Emeklemeler

Çevirileri

1932 - İlim ve Dinde Tekâmül - Robert A. Millikan'ın Evolution in Science and Religion adlı eserinden
1935 - Felsefe Meseleleri - Bertrand Russell'ın The Problems of Philosophy adlı eserinden