Türk edebiyat tarihçisi, araştırmacı, akademisyen, çevirmen ve mutasavvıf edebiyatı uzmanı. Abdülbaki Gölpınarlı, Türk tarikatları, özellikle Mevlevîlik, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Yunus Emre, tasavvuf edebiyatı, Alevîlik-Bektaşîlik ve Hurûfîlik üzerine yaptığı araştırmalarla tanındı. Klasik Türk ve Fars edebiyatının önemli eserlerini yayıma hazırladı; Farsçadan yaptığı çeviri ve şerhlerle Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin eserlerinin Türkiye'de geniş okuyucu kitlelerine ulaşmasına katkıda bulundu.

Abdülbaki Gölpınarlı, 12 Ocak 1900 tarihinde İstanbul'da doğdu. Asıl adı Mustafa İzzet Baki'dir. Babası gazeteci Ahmed Agâh Efendi, annesi Aliye Şöhret Hanım'dır. Babasının ailesi Azerbaycan'ın Gence bölgesinden Anadolu'ya gelmişti. Gölpınarlı soyadını da ailesinin Gence civarındaki Gölpınar ile bağlantısından dolayı aldı.

İlköğrenimini Bâbıâli'deki Yûsuf Paşa İlkokulu'nda gördü; ardından Menbaülirfan İdâdîsi'nin rüşdiye kısmında okudu. Gelenbevî İdâdîsi'ndeki öğrenimi sırasında, 1916 yılında babasının ölümü üzerine eğitimine ara vermek zorunda kaldı ve çalışmaya başladı. Bir süre Vezneciler'de kitapçılık yaptı.

Öğretmenliği ve Üniversite Eğitimi

Geçim sıkıntısı nedeniyle 1920 yılında Çorum'un Alaca ilçesine giden Abdülbaki Gölpınarlı, Kenzülirfan İlkokulu'nda önce başmuavin, ardından başmuallim olarak görev yaptı. 1924 yılında İstanbul'a döndü.

Sınavla son sınıfına girdiği İstanbul Erkek Muallim Mektebi'nden 1925 yılında mezun oldu. Daha sonra İstiklâl Lisesi'ni tamamlayarak 15 Ağustos 1926 tarihinde lise diplomasını aldı.

Bir yandan öğretmenlik yaparken bir yandan da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde öğrenim gördü. Mehmet Fuat Köprülü'nün danışmanlığında hazırladığı Melâmîlik ve Melâmîler adlı mezuniyet teziyle 1930 yılında fakülteden mezun oldu. Bu çalışma 1931 yılında kitap olarak yayımlandı ve Gölpınarlı'nın tasavvuf tarihi alanındaki ilk önemli eserlerinden biri oldu.

Öğretmenlik ve Akademik Kariyeri

Abdülbaki Gölpınarlı, mezuniyetinin ardından Konya, Kayseri ve Balıkesir liselerinde edebiyat öğretmenliği yaptı. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde çalıştı; daha sonra yeniden öğretmenliğe dönerek Balıkesir, İstanbul ve Kastamonu'daki çeşitli okullarda görev aldı.

1939 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ne önce okutman, ardından doçent olarak atandı. Burada Farsça ve metin şerhi dersleri verdi. 1942 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ne geçti ve İslam-Türk tasavvuf tarihi ile edebiyatı üzerine dersler verdi.

Nisan 1945'te Marksist faaliyette bulunmakla suçlanarak tutuklandı. Yaklaşık on ay süren tutukluluk ve yargılama sürecinin sonunda beraat etti ve 26 Şubat 1946 tarihinde üniversitedeki görevine döndü. 1949 yılında kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.

Araştırmaları

Emekliliğinden sonra çalışmalarını özellikle Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mevlevîlik, Yunus Emre, tasavvuf tarihi, Alevîlik-Bektaşîlik, Melâmîlik ve Hurûfîlik üzerinde yoğunlaştırdı. Yazma eserleri inceleyerek metin neşirleri ve katalog çalışmaları hazırladı.

1931 yılında yayımlanan Melâmîlik ve Melâmîler, Melâmîlik tarihi ve temsilcileri üzerine kapsamlı çalışmalarından biri oldu. Mevlânâ'dan Sonra Mevlevîlik adlı eserinde Mevlevîliğin Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'den sonraki gelişimini, teşkilatını ve önemli temsilcilerini ele aldı. Yunus Emre ve Tasavvuf adlı çalışmasında ise Yunus Emre'nin şiirlerini tasavvuf tarihi ve kaynaklarıyla birlikte inceledi.

Abdülbaki Gölpınarlı, Türkiyat Mecmuası, Şarkiyat Mecmuası ve İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası başta olmak üzere çok sayıda bilimsel dergi ve gazetede makaleler yayımladı. İslâm Ansiklopedisi, Türk Ansiklopedisi ve çeşitli ansiklopediler için maddeler kaleme aldı.

Divan Edebiyatı Tartışması

1945 yılında yayımlanan Divan Edebiyatı Beyanındadır, Gölpınarlı'nın en fazla tartışılan eserlerinden biri oldu. Kitapta divan edebiyatının dilini, toplumsal çevresini ve edebî geleneklerini sert biçimde eleştirdi. Eser, yayımlanmasının ardından edebiyat çevrelerinde geniş tartışmalara yol açtı.

Gölpınarlı daha sonraki yıllarda klasik Türk edebiyatının önemli şairlerinin divanlarını yayıma hazırladı; Fuzuli, Nedim, Nesimi, Şeyh Galib, Niyâzî-i Mısrî ve başka şairler üzerine çalışmalar yaptı. Divan şiirinin farklı yüzyıllarına ait örnekleri derleyerek antolojiler hazırladı.

Mevlânâ ve Mevlevîlik Çalışmaları

Abdülbaki Gölpınarlı'nın çalışmalarında Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Mevlevîlik özel bir yer tuttu. Mevlânâ'nın Mesnevî, Dîvân-ı Kebîr, Fîhi Mâ Fîh, Mektuplar, Mecâlis-i Seb'a ve rubâîlerini Türkçeye çevirdi veya şerhetti.

1953 yılında yayımlanan Mevlânâ'dan Sonra Mevlevîlik, Mevlevîliğin tarihini ve teşkilatını ele alan başlıca çalışmalarından biri oldu. Mevlevî Âdâb ve Erkânı'nda tarikatın âyin, gelenek ve uygulamalarını inceledi. Mevlânâ Müzesi'ndeki yazma eserlerin kataloglanması konusunda da çalışmalar yaptı.

Yunus Emre Çalışmaları

Yunus Emre, Gölpınarlı'nın uzun yıllar üzerinde çalıştığı bir diğer isimdi. Yunus Emre'nin hayatı, şiirleri, dili ve tasavvuf anlayışı üzerine kitaplar ve makaleler yayımladı. Yunus Emre Divanı'nın yazma nüshalarını karşılaştırarak metin çalışmaları yaptı.

Yunus Emre: Hayatı, Yunus Emre: Hayatı, Sanatı, Şiirleri ve 1961 yılında yayımlanan Yunus Emre ve Tasavvuf, bu alandaki başlıca çalışmalarındandır.

Ölümü

Abdülbaki Gölpınarlı, 25 Ağustos 1982 tarihinde İstanbul'da 82 yaşında hayatını kaybetti. Üsküdar'daki Seyitahmet Deresi'nde bulunan Şiî Mezarlığı'na defnedildi.

Gölpınarlı, yaşamı boyunca çok sayıda kitap, metin neşri, çeviri, katalog, ansiklopedi maddesi ve bilimsel makale yayımladı. Çalışmalarının önemli bir bölümünü tasavvuf tarihi, Türk ve İran edebiyatları, Mevlevîlik, Melâmîlik, Alevîlik-Bektaşîlik ve Hurûfîlik oluşturdu.

Başlıca Kitapları ve Araştırmaları

1979 - Tarih Boyunca İslâm Mezhepleri ve Şiîlik
1977 - Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri
1973 - Hurûfîlik Metinleri Kataloğu
1972 - Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi
1972 - Niyâzî-i Mısrî
1969 - 100 Soruda Tasavvuf
1969 - 100 Soruda Türkiye'de Mezhepler ve Tarikatlar
1967 - Mevlânâ Müzesi Yazmalar Kataloğu
1966 - Simavna Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin
1963 - Alevî-Bektaşî Nefesleri
1963 - Mevlevî Âdâb ve Erkânı
1961 - Yunus Emre ve Tasavvuf
1961 - Nasreddin Hoca - Abidin Dino'nun resimlemeleriyle
1955 - Konya'da Mevlânâ Dergâhı'nın Arşivi
1954-1955 - Divan Şiiri - XV-XX. yüzyıllardan seçmeler
1953 - Mevlânâ'dan Sonra Mevlevîlik
1953 - Kaygusuz Abdal, Hatayî, Kul Himmet
1953 - Nailî-i Kadîm
1953 - Nesîmî, Usûlî, Rûhî
1953 - Pir Sultan Abdal
1953 - Şeyh Galib
1952 - Yunus Emre: Hayatı, Sanatı, Şiirleri
1951 - Mevlânâ Celâleddin: Hayatı, Felsefesi, Eserleri, Eserlerinden Seçmeler
1949-1950 - İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilâtı ve Kaynakları
1945 - Divan Edebiyatı Beyanındadır
1943 - Pir Sultan Abdal - Pertev Naili Boratav ile birlikte
1941 - Yunus ile Âşık Paşa ve Yunus'un Bâtınîliği
1936 - Yunus Emre: Hayatı
1936 - Âşık Paşa'nın Şiirleri
1934 - Yunus Emre'de Öz Türkçe Kelimeler
1933 - Kaygusuz Vizeli Alâeddin: Hayatı ve Şiirleri
1932 - Fuzûlî
1932 - Bâkî: Edebî Şahsiyeti, Bâkî'de Tasavvuf, Müntehap Parçalar
1931 - Melâmîlik ve Melâmîler

Hazırladığı Divan ve Metinler

1972 - Nedim Divanı
1963 - Menâkıb-ı Hacı Bektaş-ı Velî
1951 - Nedim Divanı - önceki neşirlerinden biri
1950 - Fuzûlî Divanı
1943-1948 - Yunus Emre Divanı üzerine metin çalışmaları

Başlıca Tercüme ve Şerhleri

1976 - Sultan Veled, İbtidâ-Nâme
1973-1974 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî ve Şerhi
1973 - Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî, Ma'ârif
1973 - Ömer Hayyam, Hayyam ve Rubâîleri
1972 - Mahmud Şebüsterî, Gülşen-i Râz Tercüme ve Şerhi
1972 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, Mektuplar ve Mecâlis-i Seb'a'dan Seçmeler
1965 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mecâlis-i Seb'a
1964 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Rubâîler
1963 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mektuplar
1957-1974 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Dîvân-ı Kebîr
1957 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Dîvân-ı Kebîr - ilk ciltlerin yayımı
1955 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Dîvân-ı Kebîr'den Gül-deste
1954 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Fîhi Mâ Fîh
1953 - Ömer Hayyam, Rubâîler
1944-1945 - Ferîdüddin Attâr, Mantıku't-Tayr
1944 - Hâfız-ı Şîrâzî, Hâfız Divanı
1944 - Mahmud Şebüsterî, Gülşen-i Râz
1942-1946 - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî
1940 - Fuzuli, Sıhhat ve Maraz
1936 - Nizâmî-i Arûzî, Çehâr Makale'den İlm-i Tıp ve Meşhur Hekimlerin Mahareti