Pan, Yunan mitolojisinde kırların, ormanların, sürülerin, çobanların ve satirlerin tanrısıdır. Doğa ile doğrudan ilişkili olan Pan, pastoral özellikler taşımasına rağmen, yarı keçi yarı insan biçimindeki görünümü nedeniyle mitolojik anlatılarda çoğu zaman ürkütücü bir figür olarak betimlenmiştir. İnsanların karşısına aniden çıkarak korku saldığına inanılması, modern dillerdeki “panik” kavramının kökenini onun adına bağlamıştır.

Genel Özellikleri ve Sembolizmi
Pan, kaynaklarda hem korku ve kaos yaratan bir varlık hem de kırlarda dolaşıp flüt çalan, müzik ve eğlenceyi seven bir tanrı olarak anlatılır. Çobanların tanrısı olması, onu doğa ile uyumlu bir figür haline getirirken; cinsellik, hazcılık ve dünya nimetlerine düşkünlüğü, Pan’ı hedonizmin simgesi hâline getirmiştir.

Bu yönüyle Pan, çağdaş edebiyatta da sıkça ele alınmış; özellikle Tom Robbins’in 1984 yılında yazdığı Jitterbug Perfume/ (Parfümün Dansı) adlı postmodern romanında, modern dünyanın güç ve inanç takıntıları yüzünden etkisini yitirmiş bir tanrı olarak yorumlanmıştır.

Ailesi ve Kökeni
Pan’ın soy ağacı mitolojide kesin değildir.
En yaygın anlatıya göre babası Hermes (mitoloji), annesi ise Dryope’dir.
Bazı kaynaklarda annesi Oineis adlı bir nympha olarak geçerken, başka bir rivayette Hermes (mitoloji)’in koç kılığına girerek birlikte olduğu Penelope Pan’ın annesi sayılır.
Doğduğunda görünüşü o kadar ürkütücüdür ki, annesinin onu terk ettiği; Hermes (mitoloji)’in ise Pan’ı Olympos’a götürerek periler tarafından büyütülmesini sağladığı anlatılır.

Tasviri Pan, boynuzlu, belden aşağısı keçi, üstü insan biçiminde; sakallı, tüylü ve vahşi görünümlü bir tanrı olarak betimlenir. Arkadya dağlarında yaşadığına inanılır; burada koyun, keçi ve sığır sürülerini korur, dağ perilerinin eğlencelerine katılır ve avcılara yardım eder. Boynuzlu, belinden aşağısı keçi, saçı sakalı karışık bir görünümü olan bu tanrı Arkadya’da yetiştirdiği arı, koyun ve inek sürüleri ile meşgul olup dağ perilerinin eğlencelerine katılır ve avlarını bulmak için avcılara yardım eder. Pan’ın yarı keçi yarı insan suretinde tasvir edilmesi onu korkutucu bir figür haline getirmiştir. Kırlarda aniden insanların karşısına çıkıp insanları korkuttuğu için panik sözcüğüne de ilham kaynağı olmuştur. Bu şekilde tasvir edilmesine rağmen bunun tam tersi şekilde de kırlarda dolaşıp flüt çalan sevimli bir figür olarak da betimlenmiştir.

Pan, Yunan mitolojisinde ormanların, tarlaların, hayvan sürülerinin ve çobanların koruyucu tanrısı olarak geçmektedir. Pan, Antik Yunan’da 12 Olymposlu’ya hiçbir zaman dahil edilmemiştir. Aynı Hades, Hekate ve Persephone gibi bu tanrı da, varlığının Olympos’da hoş karşılanmayacağını anlamış ve hayatının sonuna dek Arkadya’nın ovalarında yaşamıştır.

Efsaneler
Syrinks ve Pan Flütü
Pan’ın en bilinen efsanelerinden biri nehir perisi Syrinks ile ilgilidir. Pan’dan kaçan Syrinks, bir ırmak kıyısında sazlığa dönüşür. Pan, bu sazlardan yedi tanesini kesip balmumuyla birleştirerek “syrinks” ya da Pan flütü adı verilen müzik aletini icat eder. Bugün “panflüt” olarak bilinen bu çalgı, adını doğrudan Pan’dan alır.

Ekho
Bir dağ perisi olan Ekho, Pan’ı reddettiği için öldürülür. Mitolojik anlatılara göre dağlarda duyulan yankı (eko), Ekho’nun geriye kalan sesidir.

Pitys
Pan, Dünya nimetlerine düşkünlüğün, cinselliğin ve hazcılığın da simgesidir. Yunan ve Roma sanatında genellikle ereksiyon halinde tasvir edilmiş olan bu tanrı, çalılıklara gizlenerek su perilerini gözetler ve hiç bitmeyen cinsel iştahıyla genç erkeklerin bile peşine düşerdi.

Bir keresinde de dağ perisi Pitys adlı bir periye sevdalanır, Pan’dan kaçan dağ perisi Pitys, tanrılara yakararak çam ağacına dönüşür. Pan, bu olaydan sonra çam dalını başında taç olarak taşır.

Maraton Savaşı
Pan’ın ani çığlıklarıyla düşmanları paniğe sürüklediğine inanılır. Battle of Marathon gecesi Pers ordusunda korku yarattığı anlatılır. Savaştan sonra Atinalılar, Pan adına Akropolis eteğinde bir tapınak inşa etmişlerdir.

Midas ve Müzik Yarışı
Bazı anlatılarda Pan, Frigyalı satir Marsyas ile özdeşleşir. Apollon ile yapılan müzik yarışmasında hakem Kral Midas’tır. Apollon’un öfkesi sonucu Kral Midas’ın kulakları eşek kulağına dönüşür.

Ölümü
Pan, mitolojide ölümü bildirilen tek tanrı olarak bilinir. Rivayete göre, Paksos Adası’ndan İtalya’ya giden bir gemideki denizci Thamos, ilahi bir ses duyar ve Palodes’e vardığında “Büyük Tanrı Pan öldü!” diye ilan etmesi istenir. Bu haber duyulduğunda doğanın yas tuttuğu, her yerde feryatlar yükseldiği anlatılır.

Kültür ve Etkisi
Pan, hiçbir zaman On İki Olympos Tanrısı arasına alınmamıştır. Tapınımı çoğunlukla mağaralar, doğal alanlar ve kırsal bölgelerde gerçekleşmiştir. Geç Antik Çağ’da tiyatrolarda eleştirinin tanrısı olarak da görülmüştür.

Pan figürü;
Hedonizm,
Neopaganizm,
Şeytan ikonografisi (ör. Baphomet benzerliği),
Edebiyat ve popüler kültür üzerinde derin izler bırakmıştır. Peter Pan karakterinden, Stephen King’in The Great God Pan adlı eserine kadar pek çok yapıtta Pan mitosunun yansımaları görülür.

Genel Değerlendirme
Pan, Yunan mitolojisinin en çelişkili figürlerinden biridir: Hem korku ve kaosun, hem de müziğin, doğanın ve hazcılığın simgesidir. Ölümü anlatılan bir tanrı olmasına rağmen, temsil ettiği dürtüler ve semboller, Antik Çağ’dan günümüze kadar felsefi, sanatsal ve kültürel alanlarda yaşamaya devam etmiştir.

Kaynak:Biyografiler.com