Çerkez Ethem, Kurtuluş Savaşı sırasında Kuvayı Milliye saflarında mücadele eden, Kuvayı Seyyare'nin kurucusu ve komutanıdır. Millî Mücadele'nin ilk döneminde Anzavur, Düzce ve Yozgat ayaklanmalarının bastırılmasında önemli rol oynadı; daha sonra düzenli orduya geçiş sürecinde Ankara Hükümeti ile karşı karşıya geldi ve 1921 yılı başlarında Yunan işgali altındaki bölgeye geçti.

Çerkez Ethem, Bandırma'nın Emreköy köyünde, Kafkasya'dan Anadolu'ya göç etmiş Şapşığ Çerkeslerinden Pşevu Ali Bey'in beş oğlunun en küçüğü olarak dünyaya geldi. Doğum yılı kaynaklarda farklı biçimlerde verilmektedir. Ağabeyleri Reşit Bey ve Tevfik Bey askerî eğitim aldı ve daha sonra Millî Mücadele yıllarında kardeşleriyle birlikte hareket etti.

Çocukluğu ve Askerî Eğitimi

Çerkez Ethem, genç yaşta asker olmak istedi. Babasının karşı çıkmasına rağmen İstanbul'a giderek Bakırköy Süvari Küçük Zabit Mektebine girdi. Okulu başarıyla tamamladıktan sonra süvari birliklerinde görev yaptı.

Balkan Savaşı sırasında Bulgar cephesinde savaştı ve yaralandı. Bu dönemde kıdem zammı ve madalya aldı.

Teşkilat-ı Mahsusa Dönemi

I. Dünya Savaşı sırasında ağabeyi Reşit Bey ile birlikte Teşkilat-ı Mahsusa bünyesinde görev yaptı. Rauf Orbay komutasında İran ve Afganistan üzerinden Orta Asya'ya ulaşmayı amaçlayan harekâta katıldı; daha sonra Irak cephesinde de bulundu.

Bu dönemde Teşkilat-ı Mahsusa'nın önde gelen isimlerinden Eşref Sencer Kuşçubaşı ile de çalıştı. Savaşın sonlarına doğru yaralanması ve hastalanması üzerine Bandırma'daki ailesinin yanına döndü.

Millî Mücadele'ye Katılması

15 Mayıs 1919 tarihinde İzmir'in Yunan ordusu tarafından işgal edilmesinin ardından Batı Anadolu'da silahlı direniş hareketleri gelişmeye başladı. Rauf Orbay, daha önce birlikte çalıştığı Çerkez Ethem ve kardeşleriyle görüşerek onları Millî Mücadele'ye katılmaya çağırdı.

Çerkez Ethem, Salihli ve çevresinde silahlı bir milis gücü oluşturdu. Çevredeki diğer yerel kuvvetlerin de katılmasıyla giderek büyüyen birlik “Kuvayı Seyyare” adıyla tanındı. Bu birlik, hareket kabiliyeti yüksek süvari ağırlıklı yapısıyla Batı Anadolu'da hem Yunan kuvvetlerine karşı hem de Ankara Hükümeti'ne karşı çıkan iç ayaklanmalarda kullanıldı.

Salihli çevresindeki direniş hattının kurulması, Batı Anadolu'daki millî teşkilatlanmanın güçlenmesine katkı sağladı. Batı Cephesi'nin ilk döneminde Ali Fuat Cebesoy ile temas halinde çalışan Çerkez Ethem, Ankara Hükümeti'nin en etkili düzensiz askerî güçlerinden birinin başında bulunuyordu.

Anzavur, Düzce ve Yozgat Ayaklanmaları

Çerkez Ethem'in Kuvayı Seyyare birlikleri, 1920 yılında Millî Mücadele'yi tehdit eden iç ayaklanmaların bastırılmasında önemli görevler üstlendi.

Önce Ahmet Anzavur'un Balıkesir, Biga, Gönen ve Manyas çevresinde gelişen ayaklanmasına karşı görevlendirildi. Kuvayı Seyyare birlikleri Anzavur kuvvetlerini yenilgiye uğratarak bölgedeki ayaklanmanın bastırılmasına katkıda bulundu.

Daha sonra Düzce, Bolu ve Adapazarı çevresindeki ayaklanmalara karşı gönderildi. Kuvayı Seyyare'nin bu operasyonlardaki başarısı Çerkez Ethem'in Ankara'daki itibarını artırdı.

Haziran 1920 tarihinde Çapanoğulları öncülüğünde başlayan Yozgat Ayaklanması genişleyince Ankara Hükümeti Çerkez Ethem'i bölgeye çağırdı. Ethem, kuvvetleriyle Ankara'ya geldiğinde Mustafa Kemal ATATÜRK tarafından karşılandı. 20 Haziran'da Yozgat'a hareket etti ve kısa sürede ayaklanmayı bastırdı.

Yozgat'taki başarının ardından Kuvayı Seyyare'nin ve Çerkez Ethem'in nüfuzu daha da arttı. Ancak ayaklanmaların bastırılması sırasında uygulanan sert yöntemler ve yerel yönetimlerle yaşanan anlaşmazlıklar Ankara Hükümeti içinde rahatsızlık yaratmaya başladı.

Gediz Taarruzu ve Düzenli Orduya Geçiş

1920 yılının sonlarına doğru Ankara Hükümeti, Batı Cephesi'ndeki dağınık milis birliklerini düzenli ordu çatısı altında birleştirmeye başladı. Bu süreçte İsmet İnönü Batı Cephesi'nin kuzey kesiminin, Refet Bele ise güney kesiminin komutanlığına getirildi.

24 Ekim 1920 tarihinde gerçekleştirilen Gediz Taarruzu'na düzenli ordu birlikleriyle birlikte Kuvayı Seyyare de katıldı. Taarruzun başarısızlıkla sonuçlanması, düzenli orduya geçiş tartışmalarını hızlandırdı.

Ankara Hükümeti, Kuvayı Seyyare'nin Batı Cephesi Komutanlığının emrine girmesini istedi. Çerkez Ethem ile ağabeyleri Reşit Bey ve Tevfik Bey bu düzenlemeye karşı çıktı. Özellikle İsmet İnönü ile Çerkez Ethem arasındaki anlaşmazlık giderek sertleşti.

Mustafa Kemal ATATÜRK, taraflar arasındaki anlaşmazlığı gidermek amacıyla çeşitli görüşmeler ve arabuluculuk girişimleri yürüttü; ancak sonuç alınamadı. Ethem, Kuvayı Seyyare'nin bağımsız yapısını korumakta ısrar etti.

Ankara Hükümeti ile Çatışması

Aralık 1920 sonunda Ankara Hükümeti, Kuvayı Seyyare'ye karşı askerî harekât başlattı. İsmet İnönü ve Refet Bele komutasındaki düzenli birliklerin ilerlemesi üzerine Çerkez Ethem Kütahya ve Gediz yönüne çekildi.

Ocak 1921 tarihinde düzenli ordu ile Kuvayı Seyyare arasındaki çatışmalar devam ederken Ethem ve kardeşleri Yunan kuvvetleriyle temas kurdu. Kuvayı Seyyare'nin büyük bölümü dağıldı veya Ankara Hükümeti'ne katıldı.

Çerkez Ethem, daha sonra Yunan işgali altındaki bölgeye geçti. Bu gelişme Millî Mücadele tarihindeki en tartışmalı olaylardan biri oldu. Ankara İstiklâl Mahkemesi, Çerkez Ethem, Reşit Bey ve Tevfik Bey'i vatana ihanet suçlamasıyla yargıladı ve 9 Mayıs 1921 tarihinde gıyaben idama mahkûm etti.

Sürgün Yılları

Çerkez Ethem, bir süre Batı Anadolu'da Yunan denetimindeki bölgelerde kaldı. Büyük Taarruz'un ardından Yunan ordusunun Anadolu'dan çekilmesinden önce Atina'ya götürüldü.

Daha sonra Yunanistan'dan ayrılarak Suriye'ye geçti. Çeşitli yerlerde yaşadıktan sonra Ürdün'ün başkenti Amman'a yerleşti.

Lozan Antlaşması sonrasında genel af dışında bırakılan “150'likler” listesine Çerkez Ethem ile kardeşleri Reşit Bey ve Tevfik Bey de dahil edildi. Çerkez Ethem, listede 57. sırada yer aldı.

29 Haziran 1938 tarihinde çıkarılan af kanunuyla 150'liklerin Türkiye'ye dönmelerinin önü açıldı. Ağabeyleri Türkiye'ye dönerken Çerkez Ethem Amman'da kalmayı tercih etti.

Vefatı

Çerkez Ethem, 21 Eylül 1948 tarihinde Ürdün'ün başkenti Amman'da hayatını kaybetti. Amman'daki Çerkes mezarlığına defnedildi.

Millî Mücadele'nin ilk dönemindeki hizmetleri ile Ankara Hükümeti'yle çatışarak Yunan işgali altındaki bölgeye geçmesi, Çerkez Ethem'in tarihsel konumunun uzun yıllar boyunca tartışılmasına neden oldu.