Câbir bin Hayyân, Batı'da Latinceleştirilmiş “Geber” adıyla tanınan, VIII. yüzyılda yaşadığı kabul edilen İslâm dünyasının en önemli simya ve tabiat felsefesi isimlerinden biridir. Kimya başta olmak üzere tıp, astronomi, matematik ve felsefeyle ilgili çok sayıda eser ona nispet edilmiştir. Deney, ölçme ve laboratuvar uygulamalarına verdiği önemle İslâm bilim tarihinde etkili olmuştur.

Câbir bin Hayyân'ın hayatı hakkında kesin bilgiler oldukça sınırlıdır. Tam adı Ebû Mûsâ Câbir bin Hayyân el-Kûfî'dir. VIII. yüzyılın ilk çeyreğinde doğduğu kabul edilmektedir. Doğum yeri konusunda Kûfe ve İran'ın Horasan bölgesindeki Tûs olmak üzere farklı bilgiler bulunmaktadır. Babası Hayyân'ın Yemen'in Ezd kabilesinden olduğu, Kûfe'de attarlık yaptığı ve Emevîlere karşı Abbâsîleri desteklediği aktarılmaktadır. Horasan'a gönderilen Hayyân'ın 725 yılında Emevî yönetimi tarafından öldürüldüğü belirtilmektedir.

Câbir bin Hayyân, hayatının önemli bir bölümünü Irak'ın Kûfe şehrinde geçirdi. Eserlerinde büyük saygıyla söz ettiği Cafer es-Sâdık'ı “hikmetin kaynağı” olarak nitelendirdi ve bilgilerinin önemli bir bölümünü ondan öğrendiğini belirtti. Bununla birlikte Câbir'in hayatı ve Cafer es-Sâdık ile ilişkisinin ayrıntıları konusunda sonraki dönemlerde aktarılan bilgilerin bir bölümü tarihçiler arasında tartışmalıdır.

Kaynaklarda Câbir'in Irak ve Suriye'de bulunduğu, Mısır ve Hindistan'a seyahat ettiği yönünde bilgiler bulunmaktadır. Abbâsîler döneminde yaşamış, dönemin güçlü ailelerinden Bermekîlerle ilişki kurmuştur. Özellikle Cafer bin Yahya el-Bermekî ile yakınlığı bulunduğu ve onun aracılığıyla Abbâsî saray çevresiyle temas kurduğu aktarılmaktadır. Bermekîlerin 803 yılında Harun Reşid tarafından yönetimden uzaklaştırılmasının ardından Câbir'in Kûfe'ye çekildiği kabul edilmektedir.

Câbir bin Hayyân'ın çalışmaları arasında kimya ve simya önemli bir yer tutmaktadır. Maddelerin özelliklerini yalnızca kuramsal olarak ele almak yerine deney, ölçme ve laboratuvar işlemlerinden yararlanması, ona nispet edilen eserlerin belirgin özelliklerinden biridir. Damıtma, süblimleştirme, kristalleştirme, çözündürme, kalsinasyon, buharlaştırma ve süzme gibi işlemleri ayrıntılı biçimde ele aldı.

Damıtma işlemlerinde kullanılan imbik ve benzeri laboratuvar araçlarını geliştirdi; kimyasal maddelerin hazırlanması ve saflaştırılmasıyla ilgili yöntemleri sistemli biçimde anlattı. Metaller, mineraller, tuzlar ve çeşitli kimyasal maddeler üzerinde çalışmalar yaptı. Metalürji, cam yapımı, boyama, deri işleme ve çeşitli maddelerin hazırlanmasına ilişkin yöntemler de Câbir'e nispet edilen eserlerde yer almaktadır.

Câbir'e nispet edilen kimya metinlerinde maddelerin özelliklerinin deney ve ölçmeyle incelenmesine önem verilmekle birlikte çalışmalarının önemli bir bölümü dönemin simya ve tabiat felsefesi anlayışına dayanıyordu. Madenlerin kükürt ve cıvanın farklı oranlarda birleşmesi sonucunda oluştuğunu kabul ediyor ve uygun işlemlerle değersiz metallerin altın gibi daha değerli metallere dönüştürülebileceğini düşünüyordu. Bu nedenle Câbir'in simyanın gerçek olmadığını kanıtladığı veya simyayı reddederek onun yerine modern kimyayı kurduğu yönündeki değerlendirmeler tarihsel olarak doğru değildir.

Câbir bin Hayyân'a nispet edilen eserlerde kimya dışında tıp, eczacılık, astronomi, matematik, felsefe ve tabiat bilimleri gibi farklı alanlar da ele alınmıştır. Özellikle sayı ve ölçünün tabiatı anlamadaki önemine dikkat çekti. Maddenin niteliklerini belirli oranlar ve sayısal ilişkiler aracılığıyla açıklamaya çalıştı.

Câbir'in adıyla günümüze ulaşan eserlerin sayısı oldukça fazladır. Ancak bunların tamamının tarihî Câbir bin Hayyân tarafından yazılıp yazılmadığı bilim tarihi araştırmalarının önemli tartışmalarından biridir. “Câbir külliyatı” olarak adlandırılan metinlerin bir bölümünün daha sonraki dönemlerde onun adı altında kaleme alınmış olabileceğini savunan araştırmacılar bulunmaktadır. Buna karşılık bazı bilim tarihçileri külliyatın önemli bir bölümünü VIII. yüzyıla tarihlendirerek Câbir'in tarihî kişiliğini ve eserlerinin erken dönem kökenini savunmuştur.

Câbir'e nispet edilen eserler sonraki yüzyıllarda İslâm dünyasındaki simya ve kimya çalışmalarını etkiledi. Arapça kimya literatürünün bazı eserlerinin Orta Çağ'da Latinceye çevrilmesiyle “Geber” adı Avrupa'da da tanındı. Bununla birlikte Latince “Geber” adıyla XIII. yüzyılda ortaya çıkan bazı önemli simya eserlerinin doğrudan Câbir bin Hayyân tarafından yazılmadığı, bunların daha sonraki bir Latin yazarına ait olduğu kabul edilmektedir.

Câbir'e geçmişte nitrik asit, hidroklorik asit, sülfürik asit ve kral suyunun keşfi gibi çok sayıda buluş atfedilmiştir. Ancak özellikle güçlü mineral asitlerin hazırlanmasını ayrıntılı biçimde anlatan bazı metinler, Orta Çağ Avrupa'sında “Geber” adıyla yazan ve günümüzde “Pseudo-Geber” olarak adlandırılan daha sonraki bir yazara bağlanmaktadır. Bu nedenle söz konusu keşiflerin doğrudan tarihî Câbir bin Hayyân'a ait olduğunu kesin biçimde söylemek mümkün değildir.

Benzer şekilde deney tüpünü icat ettiği, tarihteki ilk kimya laboratuvarını kurduğu veya arseniği keşfeden ilk kişi olduğu yönündeki yaygın iddialar güvenilir tarihsel belgelerle kesinleştirilememektedir. Buna karşılık Câbir'e nispet edilen metinlerde laboratuvar araçları, deneysel işlemler, maddelerin saflaştırılması ve kimyasal dönüşümler konusunda ayrıntılı bilgiler bulunması, bu külliyatın kimya tarihi açısından önemini göstermektedir.

Câbir bin Hayyân'ın ölüm tarihi de hayatının diğer ayrıntıları gibi kesin değildir. Geleneksel kaynaklarda 200/815 yılı civarında öldüğü kabul edilir. Ölüm yeri konusunda da Kûfe ve Tûs şeklinde farklı bilgiler bulunmaktadır.

Eserlerinden bazıları:
Kitâbü'r-Rahme
Kitâbü's-Seb'în
Kitâbü'l-Havâssi'l-Kebîr
Kitâbü'l-Kamer
Kitâbü'l-İhrâk
Kitâbü'l-Hâlis
Risâle fi'l-Usturlâb
Kitâbü'l-Mevâzîn