Adnan Menderes, tam adıyla Ali Adnan Menderes, Türk siyasetçi ve devlet adamıdır. 22 Mayıs 1950 ile 27 Mayıs 1960 arasında Türkiye Cumhuriyeti'nin 9. başbakanı olarak görev yaptı. Demokrat Parti'nin kurucuları arasında yer aldı ve partinin iktidarda bulunduğu on yıl boyunca beş hükümete başkanlık etti.

Çocukluğu ve Eğitimi

Adnan Menderes, 1899 yılında Aydın'ın Koçarlı ilçesine bağlı Çakırbeyli köyünde doğdu. Babası Kâtipzadelerden İbrahim Ethem Bey, annesi ise Aydın'ın toprak sahibi ailelerinden Hacı Ali Paşazadelere mensup Tevhide Hanım'dı. Anne ve babasını küçük yaşta kaybetti. 1907 yılında kendisinden iki yaş büyük kız kardeşinin de veremden ölmesinin ardından babaannesi Fitnat Hanım tarafından büyütüldü.

Anne tarafından dedesinden kendisine Çakırbeyli'de geniş bir çiftlik miras kaldı. Çocukluğunun ve gençliğinin bir bölümünü bu çiftlikte geçirdi.

Eğitimine İzmir'de 1910 yılında İttihat ve Terakki İdadisi'nde başladı. Daha sonra Kızılçullu Amerikan Koleji'ne geçti ve orta öğrenimini burada tamamladı.

Askerlik ve Millî Mücadele Yılları

Kolejin son sınıfındayken 4 Aralık 1916'da askere alınan Adnan Menderes, İstanbul'daki askerî eğitiminin ardından 15 Aralık 1917'de zabit vekili, yani asteğmen oldu. Suriye-Filistin cephesine gönderilmek üzere yola çıktı ancak Pozantı'da hastalanması üzerine İzmir'e döndü.

İzmir'in ve Aydın'ın Yunan kuvvetleri tarafından işgali sırasında Millî Mücadele'ye katıldı. 1919 yılında arkadaşlarıyla birlikte Ayyıldız adlı yerel direniş grubunu kurdu. 6 Ekim 1920'de yeniden askere alındı ve Aydın Askerlik Şubesi'nde görevlendirildi. 1 Eylül 1921'de Şube İnzibat Subaylığına, 1 Mart 1922'de Menderes Bölgesi Komutan Yaverliğine getirildi. 1 Eylül 1922'de teğmenliğe yükseltildi; daha sonra 1. Kolordu 2. Şube, İstihbarat Şubesi ve İzmir Sansüründe görev yaptı. 1 Ağustos 1923'te terhis edildi.

Kurtuluş Savaşı'ndaki hizmetlerinden dolayı 1931 yılında kırmızı şeritli İstiklal Madalyası ile ödüllendirildi.

Çiftçilik ve Ailesi

Askerlikten sonra Çakırbeyli'deki çiftliğinin yönetimiyle ilgilenen Adnan Menderes, tarım ve çiftçilikle uğraştı. Soyadı Kanunu'nun kabulünden sonra önce Ertekin soyadını aldı, kısa süre sonra soyadını Menderes olarak değiştirdi.

2 Eylül 1928'de İzmir'in Evliyazade ailesinden Berrin Menderes ile evlendi. Bu evlilikten Yüksel Menderes (1930-1972), Mutlu Menderes (1938-1978) ve Aydın Menderes (1946-2011) adlı üç oğlu oldu.

Siyasi Kariyeri

Adnan Menderes, siyasi yaşamına Ali Fethi Okyar başkanlığında 12 Ağustos 1930'da kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası'nda başladı. Partinin Aydın teşkilatının kurulmasında görev aldı ve il başkanlığına seçildi. Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın 17 Kasım 1930'da kendisini feshetmesinin ardından CHP'ye katıldı ve partinin Aydın il başkanı oldu.

1931 seçimlerinde CHP adayı olarak Aydın milletvekili seçilerek TBMM'ye girdi. 1935, 1939 ve 1943 seçimlerinde de Aydın milletvekilliğini sürdürdü. Milletvekilliği sırasında Ankara Hukuk Fakültesi'nde öğrenim gördü ve 1935 yılında mezun oldu.

1940'lı yılların ortalarında parti yönetimine karşı muhalefet eden milletvekilleri arasında yer aldı. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu'nun görüşülmesi sırasında tasarının bazı hükümlerine karşı çıktı. 7 Haziran 1945'te Celal Bayar, Mehmet Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte CHP Meclis Grubu'na, Türkiye'de demokratik uygulamaların genişletilmesini isteyen ve daha sonra "Dörtlü Takrir" adıyla anılan önergeyi verdi.

Dörtlü Takrir 12 Haziran 1945'te reddedildi. Menderes ve Mehmet Fuat Köprülü, parti yönetimine yönelik eleştirilerini basında sürdürmelerinin ardından Eylül 1945'te CHP'den çıkarıldı. Celal Bayar daha sonra milletvekilliğinden ve CHP'den istifa etti; Refik Koraltan da partiden çıkarıldı.

Celal Bayar, Adnan Menderes, Mehmet Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi kurdu. Adnan Menderes, 1946 genel seçimlerinde Demokrat Parti'den Kütahya milletvekili seçildi.

Başbakanlık Dönemi

Demokrat Parti, 14 Mayıs 1950 genel seçimlerinde oyların yaklaşık yüzde 53'ünü alarak iktidara geldi. Celal Bayar cumhurbaşkanı seçildikten sonra hükümeti kurma görevini Adnan Menderes'e verdi. Menderes, 22 Mayıs 1950'de başbakan oldu ve aynı dönemde Demokrat Parti genel başkanlığını da üstlendi.

Adnan Menderes, 22 Mayıs 1950'den 27 Mayıs 1960'a kadar sırasıyla 19., 20., 21., 22. ve 23. Türkiye Cumhuriyeti hükümetlerine başkanlık etti. 1950, 1954 ve 1957 seçimlerinde İstanbul milletvekili seçildi. 9 Aralık 1955 ile 28 Temmuz 1957 arasında başbakanlığının yanı sıra Millî Müdafaa Bakanlığı görevini de vekâleten yürüttü.

Başbakanlığının ilk yıllarında tarımsal üretimin artırılması, tarımda makineleşme, karayolu ve altyapı yatırımları ile özel sektörün teşvik edilmesine yönelik politikalar uygulandı. Dış politikada Batı ülkeleriyle ilişkiler güçlendirildi; Türkiye 18 Şubat 1952'de NATO'ya üye oldu.

1950'lerin ikinci yarısında ekonomik sorunlar ve enflasyon artarken iktidarla muhalefet ve basın arasındaki ilişkiler de sertleşti. 6-7 Eylül 1955'te İstanbul'da Rumlar başta olmak üzere gayrimüslimlere ait ev, iş yeri ve ibadethanelere yönelik saldırılar meydana geldi. Demokrat Parti içindeki ayrılıklar, muhalefetle yaşanan gerilim, 1958'de başlatılan Vatan Cephesi uygulaması ve 1960'ta TBMM'de kurulan Tahkikat Komisyonu dönemin başlıca siyasi tartışmaları arasında yer aldı.

17 Şubat 1959'da Kıbrıs görüşmeleri için Londra'ya giderken Adnan Menderes'i taşıyan uçak İngiltere'de Gatwick yakınlarında düştü. Kazada bazı yolcular yaşamını yitirirken Menderes kurtuldu. Ardından Kıbrıs konusunda yapılan Londra görüşmelerine katıldı.

27 Mayıs Darbesi ve Yassıada Yargılamaları

27 Mayıs 1960'ta Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir grup subayın yönetime el koymasıyla Demokrat Parti iktidarı sona erdi. Adnan Menderes, o sırada bulunduğu Kütahya'da gözaltına alındı; önce Ankara'ya, ardından diğer Demokrat Parti yöneticileriyle birlikte Yassıada'ya götürüldü.

Yassıada'da kurulan Yüksek Adalet Divanı önünde Anayasayı İhlal Davası başta olmak üzere çeşitli davalarda yargılandı. Yargılamaların sonunda Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan hakkında verilen ölüm cezaları Millî Birlik Komitesi tarafından onaylandı.

Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961'de, Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961'de İmralı Adası'nda idam edildi.

Ölümünden Sonraki Gelişmeler

TBMM tarafından 11 Nisan 1990'da kabul edilen kanunla Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan'ın itibarları iade edildi. Üçünün naaşları 17 Eylül 1990'da İmralı'dan alınarak devlet töreniyle İstanbul'un Vatan Caddesi'nde yaptırılan Anıt Mezar'a nakledildi.

23 Haziran 2020'de kabul edilen ve 1 Temmuz 2020'de yürürlüğe giren 7248 sayılı Kanun ile Yüksek Adalet Divanı'nın kuruluşuna hukuki dayanak oluşturan hükümler geçmişe etkili olarak yürürlükten kaldırıldı. Kanun, Yüksek Adalet Divanı'nın kararlarının hükümsüz hâle gelmesini ve bu kararların adli sicil ile arşiv kayıtlarından silinmesini hükme bağladı.

Adnan Menderes'in adı daha sonra çeşitli kurum ve tesislere verildi. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi ile İzmir Adnan Menderes Havalimanı bunlar arasındadır.