31 Mart Vakası, II. Meşrutiyet'in ilanından sonra İstanbul'da meydana gelen ve meşrutî yönetime karşı gerçekleştirilen en önemli ayaklanmalardan biridir. Olay, Rumî takvime göre 31 Mart 1325’te, miladî takvime göre ise 13 Nisan 1909 tarihinde başladığı için bu adla anılmıştır.

On üç gün süren ayaklanma, meşrutiyet rejimine karşı olan ve mutlak monarşiye dönüşü savunan bazı askerî ve dinî çevrelerin girişimiyle ortaya çıkmıştır. Başlangıçta askerî bir isyan niteliği taşıyan hareket, medrese öğrencileri ve bazı dinî çevrelerin katılımıyla dinî sloganların öne çıktığı bir karakter kazanmıştır. Türk siyasi tarihinde “irtica” kavramının bu olayla birlikte yaygınlaştığı kabul edilir.

Olayın Gelişimi

12 Nisan’ı 13 Nisan’a bağlayan gece, Taksim Topçu Kışlası’ndaki 4. Avcı Taburu askerleri subaylarını hapsederek “şeriat isteriz” sloganlarıyla ayaklanmıştır. Kısa sürede diğer birliklerin ve bazı medrese öğrencilerinin de katılımıyla isyan büyümüş; Meclis-i Mebûsan çevresinde toplanan kalabalık, hükûmetin istifasını talep etmiştir.

İsyana, Volkan Gazetesi sahibi Derviş Vahdeti ve onunla bağlantılı İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti mensupları da destek vermiştir. İsyancılar, İttihat ve Terakki’nin kapatılmasını, şeriat hükümlerinin uygulanmasını ve bazı devlet adamlarının görevden alınmasını istemiştir.

Olayların ilk gününde Sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa istifa etmiş, yerine Tevfik Paşa atanmıştır. Çatışmalar sırasında bir nazır, bir milletvekili ve çok sayıda asker ile sivil hayatını kaybetmiştir. Tanin ve Şurayı Ümmet gazeteleri yağmalanmış, İttihat ve Terakki merkezi basılmıştır.

Hareket Ordusu ve İsyanın Bastırılması

İsyanın Selanik’te duyulması üzerine Rumeli’deki Osmanlı birlikleri ve gönüllülerden oluşan “Hareket Ordusu” kurulmuştur. Ordunun komutanı Mahmud Şevket Paşa, kurmay kadrosunda ise ileride Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu olacak Mustafa Kemal Atatürk yer almıştır. Ayrıca Enver Paşa da kurmay kadro içinde etkin rol oynamıştır.

19 Nisan 1909’da Yeşilköy’e ulaşan birlikler 24 Nisan’da İstanbul’un kontrolünü ele geçirmiştir. Taşkışla, Davutpaşa ve Taksim Kışlaları çevresinde yoğun çatışmalar yaşanmış, üç gün süren operasyon sonunda isyan bastırılmıştır. 25 Nisan’da sıkıyönetim ilan edilmiş ve sorumlular hakkında yargı süreci başlatılmıştır.

Siyasi Sonuçlar

31 Mart Vakası’nın en önemli sonucu, Sultan Abdülhamit II’in tahttan indirilmesidir. Yerine kardeşi Mehmet Reşat (V. Mehmet) padişah olmuştur. Böylece II. Meşrutiyet rejimi güçlendirilmiş ve anayasal monarşi sistemi pekiştirilmiştir.

Sıkıyönetim mahkemelerinde yapılan yargılamalar sonucunda 70 kişi idam edilmiş, 420 kişi çeşitli hapis cezalarına çarptırılmıştır. Derviş Vahdeti 19 Temmuz 1909 tarihinde idam edilmiştir. Yargılanan isimler arasında bulunan Said Nursi ise beraat etmiştir.

Tarihsel Değerlendirme

Arşiv belgelerinde olay; “hareket-i irtica”, “hadise-i ihtilaliye” ve “harekât-ı iğtişaşiye” gibi farklı kavramlarla anılmıştır. Bazı tarihçiler olayı klasik bir gerici ayaklanma olarak değerlendirirken, bazı araştırmacılar ise başarısız bir askerî darbe girişimi olarak yorumlamaktadır.

31 Mart Vakası, Osmanlı tarihinde rejimi değiştirmeye yönelik ilk büyük ayaklanma olarak kabul edilir. Olayda hayatını kaybedenlerin anısına İstanbul'da Şişli’de Abide-i Hürriyet anıtı inşa edilmiştir. Bu anıt, II. Meşrutiyet ve anayasal düzenin savunusunun sembollerinden biri hâline gelmiştir.