Macar mühendis ve mucit.

Wolfgang von Kempelen, 23 Ocak 1734 tarihinde (bugünkü Bratislava, Slovakya) Macaristan Krallığı, Pressburg şehirinde Anna Theresa Spindler, Engelbert Kempelen çiftinin oğlu olarak doğdu. Tam adı Johann Wolfgang von Kempelen'dır. Pressburg'da hukuk ve felsefe okudu ve Győr, Viyana ve Roma'daki Akademi'ye devam etti, ancak matematik ve fizik de ilgisini çekti. Pressburg'un yerel dilleri olan Almanca, Macarca ve Slavca'nın yanı sıra Latince, Fransızca, İtalyanca ve daha sonra İngiltere'deki seyahatleri ve Banat'taki görevleri sırasında öğrendiği İngilizce ve Romence dillerini de konuşuyordu.

Wolfgang von Kempelen, 1755 yılında Avusturya İmparatoriçesi Maria Theresa döneminde Pressburg'daki Macaristan Kraliyet Saray Odası'nda katip olarak çalışmaya başladı. 1757 yılında sekreter, 1764 yılında Saray Dairesi Müşaviri, 1765 yılında da Tuz Madenciliği Direktörü oldu.

1769 yılında; günümüzde Macaristan, Romanya ve Sırbistan arasında olan Banat bölgesinin yönetimi ve yeniden iskânıyla ilgili görevler üstlendi. 1777 yılında Trnava Üniversitesi'nin Buda'ya taşınması sürecinde görev aldı. Buda Kraliyet Sarayı'ndaki inşaat ve yenileme çalışmalarının denetlenmesi de kendisine verilen görevler arasındaydı.

1786 yılında birleşik Macaristan-Erdel Saray Kançılaryası'nda saray danışmanı oldu. Uzun yıllar süren devlet hizmetinin ardından 1798 yılında emekliye ayrıldı.

Satranç Oynayan "Türk"

Wolfgang von Kempelen'in adını Avrupa çapında duyuran buluşu 1769 yılında yaptığı satranç otomatı oldu. "Türk" adıyla tanınan düzenek, üzerinde satranç tahtası bulunan büyük bir dolabın arkasında oturan, Osmanlı kıyafetleri giymiş insan büyüklüğünde mekanik bir figürden oluşuyordu.

Wolfgang von Kempelen gösterilerden önce dolabın kapaklarını açarak dişlilerden ve mekanik parçalardan oluşan iç bölümü seyircilere gösteriyor, ardından mekanik figür karşısındaki kişiyle satranç oynuyordu. Figür satranç taşlarını hareket ettirebiliyor, rakibinin hatalı hamlelerine tepki verebiliyor ve birçok karşılaşmayı kazanabiliyordu.

Ancak "Türk" gerçek anlamda satranç oynayan bağımsız bir makine değildi. Dolabın içinde saklanan yetenekli bir satranç oyuncusu, özel bir mekanizma aracılığıyla tahtadaki hamleleri takip ediyor ve mekanik figürün kolunu kontrol ediyordu. Dolabın içindeki hareketli bölmeler ve mekanik parçalar, kapaklar sırayla açıldığında operatörün seyircilerden gizlenmesini sağlıyordu. Makine, insan bir rakibe karşı güçlü bir satranç oyunu oynayabiliyor gibi görünüyordu, ancak aslında sadece mekanik otomasyonun ayrıntılı bir simülasyonuydu: dolabın içine gizlenmiş bir insan satranç ustası, bir dizi kaldıraç vasıtasıyla Türk'ü aşağıdan kukla gibi yönetiyordu. Yetenekli bir operatörle, Türk, Avrupa ve Amerika'da yaklaşık 84 yıl boyunca yaptığı gösterilerde oynanan oyunların çoğunu kazandı ve aralarında Napolyon Bonapart ve Benjamin Franklin gibi devlet adamlarının da bulunduğu birçok rakibi yendi.

"Türk", Maria Theresa'nın sarayında gerçekleştirilen ilk gösterilerin ardından büyük ilgi gördü. Wolfgang von Kempelen 1780'li yıllarda makineyle Avrupa turnesine çıktı ve düzenek Paris, Londra ve diğer Avrupa şehirlerinde gösterildi.

Wolfgang von Kempelen'in ölümünden sonra makine Alman müzisyen ve mucit Johann Nepomuk Mälzel'in eline geçti. Mälzel, "Türk"ü yeniden Avrupa ve Amerika'da sergiledi. Yazar Edgar Allan Poe ise 1836 yılında yayımladığı "Maelzel's Chess-Player" adlı yazısında makinenin gerçek bir otomat olmadığı görüşünü ayrıntılı biçimde ele aldı.

"Türk", sonunda Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Philadelphia'da bulunan Chinese Museum koleksiyonuna girdi ve 1854 yılındaki yangında yok oldu.

Jacques François Mouret, Mekanik Türk olarak bilinen satranç oynayan otomatı içeriden çalıştıran birkaç satranç oyuncusundan biriydi. Wolfgang von Kempelen tarafından yaratılan cihaz , ilk olarak 1770 yılında Avusturya sarayına sunuldu ve 19. yüzyılın başlarında Avrupa'nın çeşitli yerlerinde sergilendi. Kempelen'in 1805'te ölümünden sonra, cihaz Johann Maelzel tarafından satın alındı ve Maelzel cihazı Avrupa'da ve 1826'dan itibaren Amerika Birleşik Devletleri'nde sergiledi. Cihazı çalıştıran diğer satranç oyuncuları arasında Johann Baptist Allgaier, William Schlumberger, Hyacinthe Henri Boncourt ve William Lewis bulunmaktadır

Konuşma Makinesi

Wolfgang von Kempelen'in bilim ve teknoloji tarihi açısından en önemli çalışmalarından biri insan konuşmasını mekanik olarak üretmeye yönelik makinesiydi. 1770'li yıllarda başladığı çalışmalar sonucunda insanın ses üretme organlarını mekanik parçalarla taklit etmeye çalıştı.

Makinede akciğerlerin işlevini gören bir körük hava sağlıyor, kamışlı bir düzenek ses kaynağı olarak çalışıyor ve ağız ile burun boşluğunu taklit eden parçalar sesin biçimlendirilmesini sağlıyordu. Makine bazı ünlü ve ünsüz sesleri, heceleri ve kısa sözcükleri anlaşılabilir biçimde üretebiliyordu.

Wolfgang von Kempelen yıllarca sürdürdüğü araştırmalarını 1791 yılında yayımlanan Mechanismus der menschlichen Sprache nebst Beschreibung seiner sprechenden Maschine adlı kitabında anlattı. Eserde insan sesinin oluşumunu ve konuşma organlarının işlevlerini inceleyerek kendi konuşma makinesinin çalışma prensiplerini açıkladı. Bu çalışma daha sonraki deneysel fonetik ve mekanik konuşma sentezi araştırmalarına katkıda bulundu.

Diğer Buluşları ve Çalışmaları

Wolfgang von Kempelen, satranç ve konuşma makinelerinin dışında farklı mekanik ve mühendislik projeleri üzerinde çalıştı. Mozart'ın arkadaşı, görme engelli piyanist Maria Theresia von Paradis için yazı yazmasını ve metinleri kullanmasını kolaylaştıracak mekanik araçlar geliştirdi.

25 Ekim 1790 yılında inşası biten Buda'da (şimdiki Budapeşte) bir tiyatro binası ve 1780 yılında Viyana'daki ünlü Schönbrunn çeşmelerini inşa etti. Ayrıca yetenekli bir ressam ve gravürcüydü, şiirler ve epigramlar yazdı ve Viyana'da sahnelenen bir singspiel olan Andromeda ve Perseus'u besteledi.

Su sistemleri, pompalar ve çeşitli hidrolik düzenekler üzerinde de çalıştı. Pressburg Kalesi'ne Tuna Nehri'nden su taşınmasına yönelik sistem geliştirdi; ayrıca köprü ve yapı projelerinde görev aldı. Mekanik bilgisini devlet hizmetinde karşılaştığı teknik problemlerin çözümünde de kullandı.

Yazarlığı ve Sanat Çalışmaları

Wolfgang von Kempelen yalnızca teknik çalışmalarla ilgilenmedi. Resim ve çizim yaptı, edebî eserler kaleme aldı ve tiyatroyla ilgilendi. Almanca yazdığı oyunları ve şiirleri bulunuyordu. Döneminin bilim, sanat ve mühendislik alanlarını bir arada değerlendiren çok yönlü isimlerinden biri olarak çalışmalarını sürdürdü.

Wolfgang von Kempelen Avusturya İmparatorluğu'na kırk üç yıl hizmet ettikten sonra 1798'de emekli oldu.

Ailesi

Wolfgang von Kempelen, 1757 yılında Maria Franziska Piani ile evlendi. Eşinin 1758 yılında karın tıkanıklığından aniden ölümünün ardından 1762 yılında Anna Maria Gobelius ile ikinci evliliğini yaptı. İkinci evliliğinden 5 çocuğu dünyaya geldi.

Ölümü

Wolfgang von Kempelen, 26 Mart 1804 tarihinde Viyana'nın bir banliyösü olan Alsergrund'daki dairesinde 70 yaşında hayatını kaybetti.

Başlıca Buluşları ve Çalışmaları

1791 - Mechanismus der menschlichen Sprache nebst Beschreibung seiner sprechenden Maschine - insan konuşmasının mekanizması ve konuşma makinesi üzerine kitabı
1770'ler - Konuşma makinesi - insan sesini mekanik olarak üretmeye yönelik düzenek
1769 - "Türk" (The Turk / Schachtürke) - içinde gizlenen bir satranç oyuncusu tarafından yönetilen mekanik satranç otomatı
Görme engelliler için yazı ve baskı düzenekleri
Su pompaları ve hidrolik sistemler
Köprü ve çeşitli mühendislik projeleri


Kaynak:Biyografiler.com