Amerika Birleşik Devletleri'nin 39. başkanı olan Jimmy Carter, 20 Ocak 1977 ile 20 Ocak 1981 tarihleri arasında görev yaptı. Başkanlığından sonraki dönemde barış, insan hakları, seçim gözlemciliği ve hastalıklarla mücadele alanlarında yürüttüğü çalışmalarla uluslararası ölçekte etkinliğini sürdürdü. 2002 yılında Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldü.

Tam adı James Earl Carter Jr. olan Jimmy Carter, 1 Ekim 1924 tarihinde Plains, Georgia, ABD'de doğdu. Babası James Earl Carter Sr., annesi Lillian Gordy Carter idi. Ailesi tarım ve ticaretle uğraşıyordu. Carter çocukluğunu Plains yakınlarındaki Archery bölgesinde geçirdi.

Çocukluğu ve Eğitimi

Jimmy Carter, Plains High School'dan mezun olduktan sonra Georgia Southwestern College ve Georgia Institute of Technology'de öğrenim gördü. Daha sonra Annapolis, Maryland'deki United States Naval Academy'ye kabul edildi ve 1946 yılında mezun oldu.

Carter, Deniz Kuvvetleri'nde görev yaptığı dönemde denizaltılarda çalıştı. Daha sonra Amiral Hyman G. Rickover tarafından geliştirilen ABD Donanması'nın nükleer denizaltı programına seçildi ve nükleer tahrik sistemleri üzerine eğitim aldı.

1953 yılında babasının ölümünün ardından askerî kariyerinden ayrıldı ve ailesiyle birlikte Plains'e döndü. Ailenin yer fıstığı yetiştiriciliği ve tarım işletmesini yönetmeye başladı.

Siyasi Kariyeri

Jimmy Carter, yerel toplum kuruluşlarında ve eğitim kurumlarında görev aldıktan sonra Demokrat Parti içinde siyasete girdi. 1962 yılında Georgia Eyalet Senatosu'na seçildi ve 1963-1967 yılları arasında eyalet senatörü olarak görev yaptı.

1966 yılında Georgia valiliğine aday oldu ancak seçilemedi. 1970 yılında yeniden adaylığını koydu ve seçimi kazandı. 12 Ocak 1971 tarihinde Georgia'nın 76. valisi olarak göreve başladı. Valiliği 14 Ocak 1975 tarihinde sona erdi.

1976 Başkanlık Seçimi

Valilik görevinden sonra ulusal siyasete yönelen Jimmy Carter, 1976 yılında Demokrat Parti'nin başkan adayı oldu. Cumhuriyetçi Parti'nin adayı, görevdeki Başkan Gerald Ford ile yarıştı.

2 Kasım 1976 tarihinde yapılan başkanlık seçimlerini kazandı ve 20 Ocak 1977 tarihinde yemin ederek Amerika Birleşik Devletleri'nin 39. başkanı olarak göreve başladı. Başkan yardımcılığı görevini Walter Mondale üstlendi.

Başkanlığı

Jimmy Carter'ın başkanlığı 1977-1981 yılları arasında ekonomik sorunlar, enerji politikaları, Soğuk Savaş'taki gelişmeler, Orta Doğu diplomasisi ve İran rehine krizi gibi önemli olaylara sahne oldu. Yönetimi dış politikada insan haklarını temel unsurlardan biri olarak öne çıkardı.

Camp David Anlaşmaları

Carter'ın dış politikadaki en önemli girişimlerinden biri Mısır ile İsrail arasındaki barış sürecinde üstlendiği arabuluculuk oldu. Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat ile İsrail Başbakanı Menahem Begin, Carter'ın girişimiyle Eylül 1978'de ABD başkanlarının dinlenme tesisi Camp David'de bir araya geldi.

Görüşmeler sonucunda 17 Eylül 1978 tarihinde Camp David Anlaşmaları imzalandı. Süreç, 26 Mart 1979 tarihinde Mısır ile İsrail arasında barış antlaşmasının imzalanmasının önünü açtı.

Panama Kanalı

Carter döneminin önemli dış politika gelişmelerinden biri de Panama Kanalı'nın geleceğini düzenleyen antlaşmalardı. Carter ile Panama lideri Omar Torrijos tarafından 1977 yılında imzalanan Panama Kanalı Antlaşmaları, kanalın denetiminin aşamalı biçimde Panama'ya devredilmesini öngörüyordu.

Çin ile Diplomatik İlişkiler

Carter yönetimi döneminde ABD ile Çin Halk Cumhuriyeti arasındaki diplomatik ilişkiler normalleştirildi. İki ülke arasında tam diplomatik ilişkiler 1 Ocak 1979 tarihinde başladı.

Enerji ve Ekonomik Sorunlar

Carter'ın başkanlığı sırasında enerji sıkıntısı, petrol fiyatlarındaki artış, yüksek enflasyon ve işsizlik Amerikan ekonomisinin önemli sorunları arasında yer aldı. Carter enerji tasarrufu ve alternatif enerji kaynaklarının geliştirilmesini yönetiminin öncelikleri arasına aldı ve 1977 yılında ABD Enerji Bakanlığı kuruldu.

Sovyetler Birliği ve Afganistan

Sovyetler Birliği'nin Aralık 1979'da Afganistan'ı işgal etmesi, Carter yönetiminin dış politikasında önemli bir değişime neden oldu. Carter yönetimi Sovyetler Birliği'ne karşı çeşitli ekonomik ve diplomatik önlemler aldı. ABD ayrıca 1980 Moskova Yaz Olimpiyatları'nı boykot etti.

İran Rehine Krizi

1979 yılında İran'daki devrim sonucunda Şah Muhammed Rıza Pehlevi ülkeyi terk etti ve monarşi sona erdi. 4 Kasım 1979 tarihinde İranlı öğrenciler ABD'nin Tahran Büyükelçiliği'ni ele geçirerek Amerikalı diplomat ve görevlileri rehin aldı.

Rehine krizi toplam 444 gün sürdü. Nisan 1980'de rehineleri kurtarmak amacıyla düzenlenen askerî operasyon başarısızlıkla sonuçlandı. Rehineler, Carter'ın başkanlık görevinin sona erdiği 20 Ocak 1981 tarihinde serbest bırakıldı.

1980 Başkanlık Seçimi

Jimmy Carter, 1980 yılında ikinci dönem için yeniden aday oldu. 4 Kasım 1980 tarihinde yapılan seçimlerde Cumhuriyetçi aday Ronald Reagan karşısında seçimi kaybetti. Başkanlık görevi 20 Ocak 1981 tarihinde sona erdi.

Carter Center

Jimmy Carter, başkanlıktan ayrıldıktan sonra eşi Rosalynn Carter ile birlikte 1982 yılında Emory Üniversitesi ile bağlantılı olarak The Carter Center'ı kurdu. Merkez; barış görüşmeleri, insan hakları, demokratik seçimlerin gözlemlenmesi, halk sağlığı ve hastalıkların ortadan kaldırılması gibi alanlarda çalışmalar yürüttü.

Carter sonraki yıllarda çok sayıda ülkede seçim gözlemciliği ve barış girişimlerine katıldı. Carter Center özellikle Afrika ve diğer bölgelerde Guinea worm hastalığının ortadan kaldırılmasına yönelik uluslararası mücadelede önemli çalışmalar yürüttü.

Carter ayrıca uzun yıllar Habitat for Humanity'nin çalışmalarına gönüllü olarak destek verdi. Eşi Rosalynn Carter ile birlikte kuruluşun ev yapım projelerine düzenli olarak katıldı.

Nobel Barış Ödülü

Jimmy Carter, 2002 yılında Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldü. Norveç Nobel Komitesi ödülü, Carter'ın uluslararası çatışmalara barışçı çözümler bulmak, demokrasi ve insan haklarını geliştirmek, ekonomik ve sosyal kalkınmayı desteklemek için onlarca yıl sürdürdüğü çalışmalar nedeniyle verdi.

Nobel Komitesi, Carter'ın başkanlığı sırasında Mısır ile İsrail arasındaki Camp David Anlaşmaları'nın gerçekleştirilmesinde üstlendiği arabuluculuğu da ödül kararında özellikle vurguladı.

Yazarlığı

Jimmy Carter, başkanlığından sonraki dönemde anı, siyaset, uluslararası ilişkiler, din, insan hakları ve şiir gibi farklı alanlarda 30'dan fazla kitap yayımladı.

Ailesi

Jimmy Carter, 7 Temmuz 1946 tarihinde Rosalynn Carter ile evlendi. Çiftin Jack Carter, James Earl Carter III, Donnel Carter ve Amy Carter adlarında dört çocuğu oldu.

Jimmy ve Rosalynn Carter'ın evliliği 77 yıldan fazla sürdü. Rosalynn Carter, 19 Kasım 2023 tarihinde 96 yaşında hayatını kaybetti.

Son Yılları

Carter ileri yaşlarında çeşitli sağlık sorunları yaşadı. 2015 yılında kanser tedavisi gördüğünü kamuoyuna açıkladı. Sonraki yıllarda birkaç kez düşerek yaralandı; 22 Ekim 2019 tarihinde Plains'teki evinde düşmesinin ardından kalça kemiğindeki kırık nedeniyle hastaneye kaldırıldı.

18 Şubat 2023 tarihinde Carter Center, eski başkanın bir dizi kısa süreli hastane tedavisinin ardından yaşamının kalan bölümünü ailesiyle evinde geçirmeye ve hospis bakımı almaya karar verdiğini açıkladı.

Ölümü ve Cenaze Töreni

Jimmy Carter, 29 Aralık 2024 tarihinde Plains, Georgia, ABD'deki evinde ailesinin yanında 100 yaşında hayatını kaybetti. Carter, ABD tarihinde 100 yaşına ulaşan ilk eski başkan ve ülke tarihinin en uzun yaşayan başkanı oldu.

Carter'ın ölümünün ardından Georgia ve Washington, D.C.'de devlet cenazesi törenleri düzenlendi. Naaşı ABD Kongre Binası'nda halkın ziyaretine açıldı.

9 Ocak 2025 tarihinde Washington National Cathedral'da ulusal cenaze töreni gerçekleştirildi. Ardından Carter'ın naaşı Georgia'ya götürüldü. Plains'teki Maranatha Baptist Church'te düzenlenen özel törenin ardından, uzun yıllar yaşadığı evin arazisinde 2023 yılında hayatını kaybeden eşi Rosalynn Carter'ın yanına defnedildi.

Önemli Görevleri

1963-1967 - Georgia Eyalet Senatosu üyesi
1971-1975 - Georgia'nın 76. valisi
1977-1981 - Amerika Birleşik Devletleri'nin 39. başkanı
1982 - The Carter Center'ın kurucu ortağı
2002 - Nobel Barış Ödülü sahibi