Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, 19. yüzyıl Rus edebiyatının en önemli romancı ve düşünce yazarlarından biridir. Lev Tolstoy ve Anton Çehov ile birlikte dünya çapında tanınan Rus yazarları arasında yer alan Dostoyevski; Suç ve Ceza, Budala, Ecinniler ve Karamazov Kardeşler gibi eserleriyle modern romanın, psikolojik çözümlemenin ve varoluşçu düşüncenin gelişimini derinden etkiledi.

Çocukluğu ve Ailesi

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, eski Rus takvimine göre 30 Ekim, günümüzde kullanılan Gregoryen takvime göre 11 Kasım 1821 tarihinde Moskova'da doğdu. Babası Mihail Andreyeviç Dostoyevski, Moskova'daki Mariinski Yoksullar Hastanesinde görev yapan bir doktordu. Annesi Mariya Fyodorovna Dostoyevskaya idi.

Dostoyevski kalabalık bir ailede büyüdü. Çocukluğunda özellikle ağabeyi Mihail Dostoyevski ile yakın ilişki kurdu. Aile, yaz aylarının bir bölümünü Tula bölgesindeki Darovoye arazisinde geçiriyordu. Dostoyevski burada köylülerin yaşamını yakından gözlemleme fırsatı buldu; bu yılların izleri daha sonraki eserlerine de yansıdı.

1837 yılında annesini verem nedeniyle kaybetti. Aynı yıl ağabeyi Mihail Dostoyevski ile birlikte askerî mühendislik eğitimi için Sankt-Peterburg'a gönderildi.

Babası Mihail Andreyeviç Dostoyevski 1839 yılında hayatını kaybetti. Uzun yıllar babasının köylüler tarafından öldürüldüğü anlatıldı; ancak ölümünün cinayet olup olmadığı kesin olarak kanıtlanamadı ve konu Dostoyevski biyografilerinde tartışmalı kaldı.

Askerî Mühendislik Eğitimi

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, 1838 yılında Sankt-Peterburg Ana Askerî Mühendislik Okuluna girdi. Askerî ve teknik eğitime fazla ilgi duymamasına karşın edebiyatla yoğun biçimde ilgilendi.

1843 yılında okuldan mezun olarak mühendis birliklerinde teğmen rütbesiyle görevlendirildi. Sankt-Peterburg'daki Mühendislik Dairesinin çizim bölümünde yaklaşık bir yıl çalıştı.

Askerlik mesleğinden hoşlanmayan Dostoyevski, edebiyata yönelmek amacıyla 1844 yılında ordudan ayrıldı.

Edebiyata Başlaması

Edebiyat yaşamının başlarında Fransız yazar Honoré de Balzac'ın Eugénie Grandet adlı eserini Rusçaya çevirdi.

İlk romanı İnsancıklar'ı tamamladıktan sonra eser, dönemin önemli eleştirmenlerinden Vissarion Belinski'nin dikkatini çekti. Belinski, genç yazarın yeteneğini övdü ve Dostoyevski kısa sürede Sankt-Peterburg'un edebiyat çevrelerinde tanınmaya başladı.

İnsancıklar 1846 yılında yayımlandı. Aynı yıl Öteki, sonraki yıllarda ise Ev Sahibesi, Beyaz Geceler ve tamamlanmadan kalan Netoçka Nezvanova gibi eserleri yayımlandı.

İlk romanının büyük başarısının ardından yayımladığı bazı eserler aynı ilgiyi görmedi. Bu dönemde Vissarion Belinski ile ilişkisi de bozuldu ve Dostoyevski bir süre dönemin önde gelen edebiyat çevrelerinden uzaklaştı.

“İnsan ruhu, şeytanın Tanrı'yla savaştığı bir savaş alanıdır.”
— Fyodor Mihayloviç Dostoyevski

Petrashevski Çevresi, Tutuklanması ve İdamdan Dönüşü

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, 1840'ların sonlarında Mihail Petraşevski çevresinde toplanan, toplumsal ve siyasal meseleleri tartışan aydınların toplantılarına katılmaya başladı. Çarlık yönetiminin bu grubu takibe almasının ardından 23 Nisan 1849 tarihinde tutuklandı.

Aylarca Sankt-Peterburg'daki Peter ve Paul Kalesinde tutulan Dostoyevski ve arkadaşları ölüm cezasına çarptırıldı. 22 Aralık 1849 tarihinde Semyonovski Meydanı'nda kurşuna dizilmek üzere hazırlanan mahkûmlara, infazdan hemen önce Çar I. Nikolay'ın ölüm cezalarını başka cezalara çevirdiği bildirildi.

Dostoyevski'nin cezası dört yıl ağır çalışma kampı ve ardından askerlik hizmeti olarak değiştirildi. Bu sahte infaz deneyimi, yaşamı ve edebî düşüncesi üzerinde derin iz bıraktı.

Sibirya Yılları

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, dört yıl boyunca Omsk'taki ceza kampında kaldı. Hapishanede suçlularla birlikte geçirdiği yıllar, insan doğası ve suç kavramına ilişkin düşüncelerini derinden etkiledi.

Ceza kampındaki gözlemlerini daha sonra Ölüler Evinden Anılar adlı eserinde edebiyata aktardı.

Hapis cezasının ardından Semipalatinsk'te asker olarak görevlendirildi. Zaman içinde subaylığa yükseldi ve yeniden yazmasına izin verildi.

İlk Evliliği

Dostoyevski Sibirya'da bulunduğu dönemde Mariya Dmitriyevna İsayeva ile tanıştı. İsayeva'nın eşinin ölümünün ardından çift 6 Şubat 1857 tarihinde Kuznetsk'te evlendi.

İlk evliliği sorunlu geçti. Mariya Dmitriyevna İsayeva'nın önceki evliliğinden Pavel adında bir oğlu bulunuyordu ve Dostoyevski onun bakım sorumluluğunu da üstlendi.

1859 yılında yeniden Avrupa Rusyası'na dönmesine izin verilen Dostoyevski, aynı yıl Sankt-Peterburg'a döndü ve yazarlık çalışmalarını hızlandırdı.

Vremya, Ölüler Evinden Anılar ve Ezilenler

Ağabeyi Mihail Dostoyevski ile birlikte Vremya adlı dergiyi çıkardı. 1861 yılında Ezilenler yayımlandı. Sibirya'daki mahkûmiyet yıllarından yola çıkarak yazdığı Ölüler Evinden Anılar ise 1860'ların başında tefrika edildi ve büyük ilgi gördü.

Avrupa Yolculukları ve Kumar Tutkusu

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, 1862 yılında ilk kez Batı Avrupa'ya çıktı; Paris, Londra ve çeşitli Avrupa kentlerini ziyaret etti. Sonraki yıllarda Almanya, İsviçre ve İtalya'ya da gitti.

Bu dönemde Polina Suslova ile yakın bir ilişki yaşadı. Suslova ile Avrupa'da çeşitli seyahatlere çıktı; ancak ilişkileri evlilikle sonuçlanmadı.

Dostoyevski özellikle Almanya'nın Wiesbaden ve Baden-Baden kentlerinde rulet oynamaya başladı. Kumar tutkusu ilerleyen yıllarda ciddi mali sorunlar yaşamasına ve eserlerini çok kısa sürelerde tamamlamak zorunda kalmasına yol açtı.

1864: Büyük Kayıplar

1864 yılında ilk eşi Mariya Dmitriyevna İsayeva hayatını kaybetti. Aynı yıl ağabeyi Mihail Dostoyevski ve yakın dostlarından Apollon Grigoryev de öldü.

Ağabeyinin ölümünün ardından onun ailesinin ve yayınevinin borçlarının önemli bir bölümünü üstlenen Dostoyevski yeniden ağır bir mali yükün altına girdi.

Aynı yıl modern edebiyatın önemli yapıtlarından kabul edilen Yeraltından Notlar yayımlandı.

Suç ve Ceza

Dostoyevski'nin en bilinen eserlerinden Suç ve Ceza 1866 yılında Russki Vestnik dergisinde tefrika edildi. Roman, yoksul öğrenci Raskolnikov'un işlediği cinayet üzerinden suç, vicdan, ahlak ve kefaret kavramlarını ele aldı.

Suç ve Ceza, Dostoyevski'nin uluslararası ününün temelini oluşturan eserlerden biri oldu.

Kumarbaz ve Anna Snitkina

Dostoyevski, yayıncısıyla yaptığı ağır sözleşme nedeniyle başka bir romanı çok kısa sürede tamamlamak zorunda kalınca stenograf olarak Anna Grigoryevna Snitkina ile çalışmaya başladı.

İkili 4 Ekim 1866 tarihinde birlikte çalışmaya başladı. Dostoyevski, Kumarbaz adlı romanını yaklaşık bir ay içinde Anna'ya dikte ederek tamamladı.

Dostoyevski 8 Kasım 1866 tarihinde Anna Grigoryevna Snitkina'ya evlenme teklif etti. Çift 15 Şubat 1867 tarihinde evlendi.

İkinci evlilik Dostoyevski'nin hem özel yaşamında hem de çalışma düzeninde önemli bir dönüm noktası oldu. Anna, yazarın mali işlerini üstlendi, borçlarını düzenledi ve ilerleyen yıllarda eserlerinin yayımlanmasında önemli rol oynadı.

Avrupa'da Dört Yıl

Evlendikten kısa süre sonra Avrupa'ya giden çift, başlangıçta birkaç ay kalmayı planlamasına rağmen yaklaşık dört yıl Rusya dışında yaşadı.

Bu dönemde Dostoyevski kumar borçları, maddi sıkıntılar ve sara nöbetleriyle mücadele etti. Bununla birlikte edebiyat yaşamının en önemli eserlerinden bazılarını kaleme aldı.

Budala 1868-1869 yıllarında, Ebedi Koca 1870 yılında, Ecinniler ise 1871-1872 yıllarında yayımlandı.

Anna Grigoryevna Dostoyevskaya ile evliliğinden dört çocuğu dünyaya geldi; ilk çocukları Sofya bebekken hayatını kaybetti. Lyubov, Fyodor ve Aleksey adlı çocukları daha sonra doğdu; Aleksey de küçük yaşta öldü.

Rusya'ya Dönüşü

Dostoyevski ve ailesi 1871 yılında Rusya'ya döndü. Anna Grigoryevna Dostoyevskaya'nın mali işleri düzenlemesi ve eserlerin yayın haklarını doğrudan yönetmesi sayesinde ailenin borçları zaman içinde azaldı.

Dostoyevski 1870'li yıllarda gazetecilik ve düşünce yazılarına da ağırlık verdi. Bir Yazarın Günlüğü başlığı altında edebiyat, siyaset, toplum, din ve Rusya'nın geleceği üzerine yazılar yayımladı.

1875 yılında Delikanlı romanı yayımlandı.

Karamazov Kardeşler

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski, son büyük romanı Karamazov Kardeşler üzerinde 1870'lerin sonlarında yoğun biçimde çalışmaya başladı.

Roman 1879-1880 yılları arasında Russki Vestnik dergisinde tefrika edildi ve 1880 yılında kitap olarak yayımlandı. İnanç, özgür irade, ahlak, baba-oğul çatışması, suç ve sorumluluk gibi temaları işleyen eser Dostoyevski'nin başyapıtlarından biri kabul edildi.

Puşkin Konuşması

Haziran 1880 tarihinde Moskova'daki Aleksandr Puşkin anıtının açılışı dolayısıyla yaptığı konuşma büyük yankı uyandırdı. Dostoyevski, konuşmasında Puşkin'in Rus edebiyatındaki yerini ve Rus kültürünün evrensel niteliğine ilişkin görüşlerini anlattı.

Sağlığı ve Ölümü

Dostoyevski uzun yıllar sara nöbetleri yaşadı. Yaşamının son döneminde akciğer ve solunum sorunları da ağırlaştı.

Eski Rus takvimine göre 28 Ocak, Gregoryen takvime göre 9 Şubat 1881 tarihinde Sankt-Peterburg'daki evinde hayatını kaybetti. 59 yaşındaydı.

Cenazesine on binlerce kişi katıldı. Sankt-Peterburg'daki Aleksandr Nevski Manastırı'nın Tihvin Mezarlığı'na defnedildi.

Edebiyata Etkisi

Fyodor Mihayloviç Dostoyevski'nin eserleri suç, vicdan, inanç, özgürlük, yabancılaşma, yoksulluk, insan psikolojisi ve ahlaki sorumluluk gibi konuları derinlemesine ele aldı.

Romanları yalnızca Rus edebiyatını değil, 20. yüzyıl romanını, psikolojiyi, felsefeyi ve varoluşçu düşünceyi de etkiledi. İnsan davranışının çelişkili yönlerini farklı seslerin bir arada bulunduğu anlatı yapılarıyla işlemesi, sonraki kuşak yazarların üzerinde kalıcı iz bıraktı.

“Yüksek ve sarp bir kayalıkta, ancak iki ayağımın sığabileceği dar bir çıkıntıda, dört bir yanım uçurumlar, okyanuslar, sonsuz bir gece, sonsuz bir yalnızlık ve hiç bitmeyecek bir fırtınayla sarılmış durumda yaşamak zorunda olsam... sonsuza kadar o bir karış toprakta durmam gerekse, o şekilde yaşamak şu anda kısa bir süre içinde ölecek olmaktan daha iyidir. Yeter ki yaşayayım, sırf yaşayayım.”
— Suç ve Ceza'dan

Eserleri

Romanları ve Uzun Öyküleri

1880 - Karamazov Kardeşler
1875 - Delikanlı
1872 - Ecinniler
1870 - Ebedi Koca
1869 - Budala
1866 - Kumarbaz
1866 - Suç ve Ceza
1864 - Yeraltından Notlar
1861-1862 - Ölüler Evinden Anılar
1861 - Ezilenler
1859 - Stepançikovo Köyü ve Sakinleri
1859 - Amcamın Rüyası
1849 - Netoçka Nezvanova - tamamlanmamış
1848 - Beyaz Geceler
1848 - Bir Yufka Yürekli
1847 - Ev Sahibesi
1846 - Öteki
1846 - İnsancıklar

Öykü ve Diğer Eserlerinden Bazıları

1877 - Gülünç Bir Adamın Düşü
1876 - Uysal Kız
1862 - Yaz İzlenimleri Üzerine Kış Notları
1848 - Dürüst Hırsız
1848 - Bir Noel Ağacı ve Bir Düğün
1848 - Başkasının Karısı
1848 - Polzunkov
1847 - Dokuz Mektupluk Roman
1846 - Bay Proharçin

Günlük ve Düşünce Yazıları

1873-1881 - Bir Yazarın Günlüğü
1880 - Puşkin Üzerine Konuşma