İskoç ekonomist, ahlak filozofu ve yazar. Adam Smith, ekonomi politik tarihinin en etkili düşünürlerinden biri ve klasik iktisadın kurucu isimleri arasında kabul edilir. İş bölümü, üretkenlik, serbest ticaret, piyasa düzeni, ahlak felsefesi ve bireysel çıkar ile toplumsal fayda arasındaki ilişki üzerine geliştirdiği düşünceler nedeniyle sıklıkla “Modern Ekonominin Babası” olarak anılır.

Adam Smith, 1723 yılında İskoçya'nın Fife bölgesindeki Kirkcaldy kentinde doğdu ve 5 Haziran 1723 tarihinde vaftiz edildi. Kesin doğum tarihi bilinmemektedir. Babası Adam Smith Sr., oğlunun doğumundan önce hayatını kaybetti. Smith, annesi Margaret Douglas tarafından büyütüldü ve yaşamı boyunca annesiyle yakın bir ilişki içinde oldu.

Smith'in yaklaşık dört yaşındayken bir grup gezgin tarafından kaçırıldığı ve kısa süre sonra ailesine geri getirildiği yönünde, ilk biyografilerinden itibaren aktarılan bir anlatı bulunmaktadır. Bununla birlikte olayın ayrıntıları kesin tarihsel belgelerle doğrulanabilmiş değildir.

Çocukluğu ve Eğitimi

Adam Smith, yaklaşık 14 yaşında Glasgow Üniversitesi'nde eğitim görmeye başladı. Burada İskoç Aydınlanması'nın önde gelen düşünürlerinden Francis Hutcheson'ın öğrencisi oldu. Hutcheson'ın ahlak felsefesi, doğal özgürlük ve insan davranışı üzerine düşünceleri Smith'in düşünsel gelişiminde etkili oldu.

1740 yılında Snell bursuyla Oxford Üniversitesi'ne bağlı Balliol College'a gitti. Oxford'daki eğitim ortamını daha sonra eleştiren Smith, burada geçirdiği yıllarda büyük ölçüde kendi okumalarına yöneldi. 1746 yılında Oxford'dan ayrılarak İskoçya'ya döndü.

Akademik Kariyeri

1748 yılından itibaren Edinburgh'da retorik, edebiyat ve hukuk gibi konularda halka açık dersler verdi. 1751 yılında Glasgow Üniversitesi'ne Mantık Profesörü olarak atandı. Bir yıl sonra Ahlak Felsefesi Profesörlüğüne geçti. Doğal teoloji, etik, hukuk ve siyasal ekonomi gibi alanları kapsayan dersleri, daha sonra yayımlayacağı eserlerin düşünsel temelini oluşturdu.

Bu dönemde David Hume ile yakın bir dostluk kurdu. Smith ve Hume, İskoç Aydınlanması'nın en önemli düşünürleri arasında yer aldı. Smith ayrıca Edinburgh ve Glasgow'daki bilim insanları, filozoflar ve aydınlardan oluşan geniş bir entelektüel çevrenin parçasıydı.

Ahlaki Duygular Kuramı

Adam Smith, 1759 yılında The Theory of Moral Sentiments (Ahlaki Duygular Kuramı) adlı ilk büyük eserini yayımladı. Kitapta insanların ahlaki yargılarının nasıl oluştuğunu, sempati duygusunu, vicdanı, erdemi ve bireyin kendisini başkalarının bakış açısından değerlendirebilme yeteneğini ele aldı.

Smith'in insan davranışı hakkındaki görüşleri yalnızca kişisel çıkara dayanmıyordu. İnsanların kendi çıkarlarını gözetebildiklerini kabul etmekle birlikte sempati, adalet, toplumsal onay ve ahlaki yargının da davranışların şekillenmesinde önemli olduğunu savundu. Bu nedenle Smith'in ahlak felsefesi ile ekonomik düşüncesi birbirinden tamamen bağımsız iki alan değildir.

Avrupa Yolculuğu

1764 yılında Glasgow Üniversitesi'ndeki profesörlük görevinden ayrıldı ve genç Henry Scott'a özel öğretmenlik yapmak üzere Avrupa'ya gitti. Fransa ve İsviçre'de bulunduğu bu dönemde Voltaire, François Quesnay ve Anne Robert Jacques Turgot gibi dönemin düşünürleriyle tanıştı. Özellikle Fransız fizyokratlarının ekonomi hakkındaki görüşleri Smith'in çalışmalarında etkili oldu.

1766 yılında İskoçya'ya döndü ve Kirkcaldy'de uzun süre çalışarak ekonomi üzerine büyük eserini hazırladı.

Ulusların Zenginliği

Adam Smith, 1776 yılında en tanınmış eseri An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (Ulusların Zenginliğinin Doğası ve Nedenleri Üzerine Bir İnceleme) adlı kitabını yayımladı. Kısaca The Wealth of Nations (Ulusların Zenginliği) olarak bilinen eser; iş bölümü, emek, fiyatlar, sermaye birikimi, ticaret, vergilendirme ve devletin ekonomik görevleri gibi konuları ele aldı.

Smith kitabın başında bir toplu iğne imalathanesi örneği üzerinden iş bölümünün üretkenliği nasıl artırabileceğini açıkladı. İşçilerin üretim sürecinin farklı aşamalarında uzmanlaşmasının, aynı sayıda insanın çok daha fazla ürün ortaya çıkarmasına olanak sağlayabileceğini savundu. İş bölümü ve uzmanlaşma, Smith'in ekonomik analizinin temel kavramları arasında yer aldı.

Smith, dönemin merkantilist anlayışına ve bir ülkenin zenginliğini sahip olduğu altın ve gümüş miktarıyla ölçme eğilimine karşı çıktı. Bir toplumun refahının üretim kapasitesi, emek, uzmanlaşma, sermaye birikimi ve ticaretle bağlantılı olduğunu savundu. Serbest ticaretin önündeki çeşitli ayrıcalık ve kısıtlamaları eleştirdi.

Görünmez El

Adam Smith ile özdeşleşen kavramlardan biri “görünmez el”dir. Smith, bireylerin kendi ekonomik çıkarlarını izlerken belirli koşullarda amaçlamadıkları toplumsal sonuçlara da katkıda bulunabileceklerini anlatmak için bu benzetmeyi kullandı.

Bununla birlikte Smith'in ekonomik düşüncesi, devletin hiçbir rolünün bulunmadığı sınırsız bir piyasa anlayışı olarak değerlendirilmemelidir. Devletin savunma ve adalet sistemini sağlaması, toplum için gerekli fakat özel girişimin yeterince karşılamayabileceği bazı kamusal kurum ve altyapıları oluşturması gerektiğini savundu. Eğitim konusunda da kamusal desteğin gerekliliğine dikkat çekti.

Smith ayrıca tüccar ve üreticilerin kendi çıkarları doğrultusunda kamu yararına aykırı davranabilecekleri konusunda uyarılarda bulundu. Aynı sektördeki iş insanlarının bir araya geldiklerinde rekabeti sınırlamaya ve fiyatları yükseltmeye yönelik anlaşmalar yapabileceklerine dikkat çekti. Dolayısıyla onun piyasa düşüncesi rekabet, adalet ve kurumsal düzenlemelerle birlikte ele alınmalıdır.

Son Yılları

1778 yılında Adam Smith, Edinburgh'da İskoçya Gümrük Komiseri olarak göreve başladı. Annesi Margaret Douglas ile birlikte Edinburgh'a yerleşti. Smith yaşamı boyunca hiç evlenmedi.

David Hume'un 1776 yılındaki ölümünden sonra onun yaşamı ve son günleri üzerine bir metin de kaleme alan Smith, yakın arkadaşının ölüm karşısındaki tutumunu övgüyle anlattı. Smith'in Hume ile dostluğu, İskoç Aydınlanması tarihinin en bilinen entelektüel dostluklarından biri oldu.

Adam Smith, yaşamının son dönemlerinde eserlerinin yeni baskıları üzerinde çalıştı. Yayımlanmasını uygun görmediği bazı el yazmalarının ölümünden önce yakılmasını istedi. 17 Temmuz 1790 tarihinde Edinburgh, İskoçya'da 67 yaşında hayatını kaybetti. Edinburgh'daki Canongate Kirkyard'a defnedildi.

Etkisi

Adam Smith'in ekonomi, ahlak ve toplum üzerine geliştirdiği düşünceler, sonraki iktisat teorileri üzerinde önemli bir etki bıraktı. David Ricardo, Karl Marx ve daha sonraki pek çok iktisatçı Smith'in ortaya koyduğu sorunlar ve kavramlarla doğrudan veya eleştirel biçimde ilgilendi.

İş bölümü, uzmanlaşma, serbest ticaret, piyasa fiyatları, sermaye birikimi ve ekonomik büyüme üzerine çözümlemeleri nedeniyle klasik iktisadın kurucu düşünürlerinden biri olarak kabul edilen Adam Smith, günümüzde de ekonomi ve ahlak felsefesi tarihinin temel isimlerinden biri olarak incelenmektedir.

Kitapları

1759 - The Theory of Moral Sentiments (Ahlaki Duygular Kuramı) - ahlak felsefesi
1776 - An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (Ulusların Zenginliğinin Doğası ve Nedenleri Üzerine Bir İnceleme) - ekonomi politik
1795 - Essays on Philosophical Subjects - ölümünden sonra yayımlanan denemeler