Zonguldak, Karadeniz kıyısında yer alan ve aynı adı taşıyan ilin merkez ilçesidir. Türkiye’nin en zengin taşkömürü rezervlerini barındırmasıyla tanınan şehir, özellikle limanı sayesinde Türkiye’nin Karadeniz’e kıyısı bulunan ülkelerle yürüttüğü deniz ticaretinde stratejik bir konuma sahiptir. Sanayi ve madencilik faaliyetleri, kentin ekonomik ve sosyal yapısını şekillendiren temel unsurlar olmuştur.

Tarihçe

1. Zonguldak Kentinin Oluşumu

Zonguldak’ın şehir kimliği, çevre yerleşimlere kıyasla oldukça yenidir. Kentin gelişimi, bölgedeki taşkömürü madenlerinin işletilmeye başlanmasıyla doğrudan bağlantılıdır. Madenlerin faaliyete geçmesi, yerli ve yabancı sermayenin bölgeye yönelmesine yol açmış; kömür ocaklarının art arda açılması ekonomik ve sosyal bir dönüşümü beraberinde getirmiştir.

1896 yılına kadar resmi yazışmalarda “Zonguldak nam mevki” olarak geçen yerleşim, Ereğli livasına bağlıydı. 1893 yılında liman mendireğinin inşa edilmesiyle nüfus ve yapılaşma hızla arttı. 1899 yılında kaza statüsü kazanan Zonguldak, 1 Haziran 1920’de mutasarrıflık düzeyine yükseltildi.

Kurtuluş Savaşı sonrasında kurulan Cumhuriyet ile birlikte bölgenin önemi artmış; Zonguldak, 1 Nisan 1924 tarihinde Cumhuriyet döneminde kurulan ilk il olmuştur.

2. Yörenin Tarihi

2.1 Frigler ve İlk Yerleşimler

İÖ 1200 dolaylarında Ege göç kavimlerinin Anadolu’ya yayılmasıyla bölgeye Frig oymakları yerleşti. Bythin, Mariandyn ve Migdon toplulukları yörede bilinen ilk halklar arasında yer alır. Daha sonra Kimmerler, Lidyalılar ve Asurlular bölge üzerinde hakimiyet kurmaya çalışmış; İran kökenli Medler’in baskısıyla Kimmerler Anadolu’yu terk etmiştir.

2.2 Kolonileştirme ve Pers Hakimiyeti

MÖ VI. yüzyılda Lidya egemenliği görülmüş; ardından Batı Anadolu’dan gelen Megaralı ve Boityalı kolonistler kıyı şeridinde ticaret merkezleri kurmuştur. Filyos, Amasra ve Ereğli bu koloniler arasında yer alır. MÖ 546’da Persler Lidya egemenliğine son vermiştir.

2.3 Büyük İskender ve Sonrası

MÖ 334’te Anadolu’ya geçen Büyük İskender, Pers ordusunu yenerek bölgedeki Pers hakimiyetine son verdi. Onun ölümünden sonra bölge çeşitli yerel krallıkların ve Roma’nın kontrolüne girdi.

2.4 Roma Dönemi

MÖ 70’te Romalılar Herakleia (Karadeniz Ereğlisi) ve çevresini ele geçirdi. Roma döneminde liman kentleri onarıldı ve ticaret yolları güçlendirildi. Yörede Hıristiyanlık öncesinde başta Zeus ve Poseidon olmak üzere çeşitli tanrılara tapınılmıştır. Hıristiyanlık döneminde ise Cehennemağzı Mağaraları ibadet yeri olarak kullanılmıştır.

2.5 Bizans ve Ceneviz Dönemi

395’te Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılmasıyla bölge Bizans yönetiminde kaldı. Orta Çağ’da Müslüman Arap ve Rus korsan akınları kıyı kentlerini tahrip etti. XIII. yüzyılda Cenevizliler ticaret kolonileri kurarak limanları kontrol altına aldı.

2.6 Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Dönemi

XI. yüzyıldan itibaren Türk akınları başladı. Emir Karatekin bölgeyi kısa süreliğine ele geçirdi. Ancak hakimiyet sık sık el değiştirdi. 1392’de Yıldırım Bayezid bölgeyi Osmanlı topraklarına kattı; fakat Ankara Savaşı sonrası tekrar elden çıktı. 1460’ta Fatih Sultan Mehmet Amasra’yı alarak bölgedeki Ceneviz varlığına son verdi.

1829’da taşkömürünün keşfiyle bölge yeniden önem kazandı. XIX. yüzyıl sonlarında İngiliz, Fransız, Alman, Belçika, Rus ve Yunan şirketler kömür üretiminde faaliyet gösterdi. 1919’da Fransız işgali yaşanmış; yerel direniş güçleri sayesinde 1920’de şehir işgalden kurtarılmıştır.

2.7 Alemdar Vapuru Olayı

1898’de Danimarka’da inşa edilen Alemdar kurtarma gemisi, I. Dünya Savaşı sonrası itilaf kuvvetlerinin kontrolündeydi. 23 Ocak 1921 gecesi gizlice Karadeniz’e açılarak Ereğli’ye ulaştı. Fransızların müdahalesine rağmen gemi kurtarıldı. Bu olay, Milli Mücadele tarihinde önemli bir direniş örneği olarak kabul edilir. Aynı dönemde Mustafa Kemal Paşa ile Fransız temsilci Franklin Bouillon arasında yürütülen görüşmeler sonucunda Fransız birlikleri 21 Haziran 1921’de Zonguldak’ı tamamen terk etti.

2.8 Cumhuriyet Dönemi

1 Nisan 1924’te il statüsü kazanan Zonguldak’a zamanla yeni ilçeler bağlanmıştır. Ancak Bartın ve Karabük’ün il olmasıyla bazı ilçeler ayrılmış; ilin idari yapısı yeniden şekillenmiştir. Günümüzde Zonguldak, madencilik geleneği ve liman faaliyetleriyle Türkiye’nin sanayi tarihinde özel bir yere sahiptir.