Formula 1

Kısaltması F1 olan, "Büyük Ödül ('Grand Prix') Yarışları" olarak da bilinen Formula 1; tek kişilik, açık tekerlekli araba yarışlarının en yüksek düzeyini oluşturan yarışlar dizisidir.

F1; bir yıl boyunca, her birine Büyük Ödül adı verilen ve genellikle değişik ülkelerde özel yollarda koşulan yarışlardan oluşur. 2005 Yılında, biri ülkemizde olmak üzere 19 yarış öngörülmüştür. Yıl sonunda toplanan sayılara göre Dünya Sürücüler Birinciliği ile Dünya Takımlar Birinciliği ('Araba Yapımcıları Birinciliği') ödülleri verilir.

Yarışları Bernie Ecclestone adındaki İngiliz'in denetiminde olan, FIA (Uluslararası Otomobil Federasyonu) düzenler. F1'in geçmişinde yarışların çoğunluğu Avrupa'da yapılmış olmasına karşın, son yıllarda artan sayıda yarışlar Avrupa dışına kaydırılmaktadır. Bunda ana neden, FIA'nın gelişen yeni pazalara açılmak istemesi olsa da, yasal düzenlemelerin AB ülkelerindeki kadar sıkı olmadığı ülkelerin çekiciliği de etkin olmuştur. Son yıllarda AB'deki yarışlarda, sağlık gerekçeleriyle tütün tanıtımlarının yasaklanması, ölümle sonuçlanan bazı kazaların yerel savcılıklarca (takımların savsaması sonucu olup olmadığının) soruşturulması, FIA'ca hoş karşılanmamıştır.


Michael Schumacher Ferrari ile yarışırken Çağdaş F1 arabaları tek kişilik olup, sürücü yeri ile tekerlekleri açıktadır. Takımlar arabaları kendileri üretseler de, hemen hepsi büyük araba markalarının motorlarını, parçalarını kullanırlar. Motorlar 3 litre ve 10 silindirli olurlar ve dakikada 19000 döngüde 900 BG güç üretirler. Her araba aynı motorla iki yarış bitirmek durumundadır. Hız (vites) kutusu 7 yarı otomatik hız konumundan oluşur. Sürücü bir hız konumundan ötekine direksiyondaki düğmelere basarak (debriyaja dokunmadan) geçer.

F1 arabaları, öteki bütün tek kişilik yarış arabalarından daha hızlıdırlar. ABD'de yapılan Indy yarışlarında kullanılan arabalara oranla daha hafif ve teknolojik olarak daha gelişmişlerdir.

F1 Sözlüğü: En sık kullanılan terimlerin özeti:
Dünyanın en hızlı sporu olan Formula 1'e dair anlayışınızı, bu sporda kullanılan en yaygın kelimeleri, ifadeleri, kısaltmaları ve teknik terimleri öğrenerek geliştirin.
Apex
Virajda izlenen sürüş çizgisinin en iç noktası. Virajın tepe noktasına mümkün olduğunca yakın sürüş ('tepe noktasına vurmak'), sürücünün mümkün olan en düz çizgiyi izlemesini ve virajdan en yüksek hızda geçmesini sağlar.

Arka sıralarda oturan
Yarış sırasında öndeki araçlar tarafından sık sık (bazen birden fazla kez) tur bindirilen daha yavaş araçlara "geride kalanlar" denir. Geride kalan araçlara görevliler tarafından mavi bayrak gösterilir; bu, daha hızlı bir aracın yaklaştığını ve sürücünün güvenli bir şekilde yoldan çekilmesi gerektiğini belirtir.

Şasi
Formula 1 aracının ana destek yapısı veya iskeleti olup, motor ve süspansiyon sistemleri gibi unsurların monte edildiği yapıdır. Bazen, şasinin aracın güçlü karbon fiber gövdesi (veya kabuğu) ile bütünleştirilme şekli nedeniyle monokok şasi olarak da bilinir; bu sayede kazalarda sürücüyü daha iyi korur.

Şikan
Pist üzerindeki, genellikle düşük hızda geçilen ve en az iki yön değiştirme içeren bir dizi virajdır. Şikanlar, araçların hızını düşürmek, güvenliği artırmak ve daha fazla sollama yapılmasını teşvik etmek amacıyla genellikle pistin yüksek hızlı bölümlerine eklenir. Mevcut Formula 1 pistlerinin çoğunda en az bir şikan bulunur.

Bayraklar
İşte Formula 1 antrenman, sıralama ve yarışları sırasında pistte görevliler tarafından sallanan (ve ayrıca sürücülerin kokpitlerindeki dijital ekranlarında da gösterilen) en önemli bayrakların bir özeti. Bazı bayraklara uyulmaması cezalara yol açabilir:

Siyah bayrak : Yarıştan diskalifiye edilen ve derhal pit alanına dönerek yarıştan çekilmesi gereken sürücüye (yarış numarasıyla birlikte) gösterilir. Formula 1 tarihinde teknik ve pist içi ihlaller nedeniyle birkaç sürücüye siyah bayrak gösterilmiştir.
Mavi bayrak : Daha yavaş sürücülere, arkadan yaklaşan daha hızlı bir aracın yolundan çekilmeleri gerektiğini bildiren uyarı bayrağı. Mavi bayraklar, antrenman ve sıralama turlarında daha yavaş bir araç daha hızlı bir aracı engellediğinde ve yarışlarda daha yavaş araçlar öndeki araçlar tarafından tur bindirildiğinde gösterilir.
Damalı bayrak : Siyah beyaz, dama tahtasına benzeyen ve yarışın bitiş çizgisinde yarışın sonunu belirtmek için sallanan bayrak. Damalı bayrağın kesin kökeni tarihçiler arasında hala tartışılmaktadır, ancak en eski resimsel kanıt 1906 yılında New York, Long Island'daki Vanderbilt Kupası yarışından gelmektedir.
Kırmızı bayrak : Kırmızı bayrak, sürücülere bir seansın veya yarışın durdurulduğunu, genellikle ciddi bir kaza veya tehlikeli hava koşulları nedeniyle olduğunu gösterir. Pist çevresindeki görevli noktalarında sallanmasının yanı sıra, sürücüler direksiyon simidi ekranındaki bir sinyalle de kırmızı bayrak konusunda uyarılırlar. Kırmızı bayrak gösterildiğinde, sürücüler derhal yarışmayı bırakmalı ve pit alanına dönmelidir. 1950'den beri 70'ten fazla yarışta kırmızı bayrak gösterilmiştir.
Sarı bayrak : Pist yakınında, üzerinde veya pisti engelleyen bir tehlikeyi gösterir ve sürücülerin yavaşlamasını ve sollama yapmamasını gerektirir. Yakın çevredeki tehlike seviyesi, sarı bayrağın sabit durması, dalgalanması veya çift dalgalanmasıyla gösterilir.
Kokpit
Sürücünün oturduğu şasi bölgesi. Modern F1 araçlarında sürücü, vücut şekline özel olarak kalıplanmış karbon fiber bir "koltuk" üzerinde neredeyse uzanmış halde oturuyor. Modern F1 direksiyon simitleri de oldukça gelişmiş olup, dijital bir ekran ve farklı fonksiyonları kontrol etmek için bir dizi düğme ve vites değiştirmek için pedallar içeriyor.

Aşağı doğru kuvvet
Hız arttıkça araçları yere doğru iten, yere "yapışmasını" sağlayan ve viraj alma gücünü artıran aerodinamik kuvvete ön ve arka kanatlar, difüzörler ve yere basma kuvveti oluşturan diğer aerodinamik elemanlar denir; bunlar modern F1 araç tasarımının önemli bir odak noktasıdır.

Araçla geçiş cezası
Formula 1 yarışlarında hakemler tarafından bir sürücüye verilebilecek çeşitli cezalardan biri. Geçiş cezası almak için sürücünün, belirlenen hız sınırını (normalde 80 km/sa) aşmadan pit alanından geçmesi ve durmadan yarışa yeniden katılması gerekir.

DRS
2011 yılında Formula 1'e tanıtılan Sürtünme Azaltma Sistemi (DRS), sürücüler tarafından aracın azami hızını artırmak ve sollama işlemlerini kolaylaştırmak için etkinleştirilir. Araçtaki arka kanatta bulunan ayarlanabilir bir kapağı açarak çalışır. DRS, yalnızca takip eden araç öndeki araca bir saniyeden daha yakın olduğunda belirli algılama noktalarında etkinleştirilebilir.

FIA
Uluslararası Otomobil Federasyonu (FIA), Formula 1 de dahil olmak üzere birçok uluslararası yarış serisinin yönetim organıdır. 100 yılı aşkın bir süre önce Fransa'da kurulan FIA'nın şu anda 145 ülkede üye kuruluşları bulunmaktadır ve ayrıca dünya çapında yol güvenliğini teşvik etmektedir. FIA'nın mevcut başkanı, 2000'li yılların başlarında Michael Schumacher'in Ferrari ile en başarılı sezonlarında takım patronu olan Jean Todt'tur.

Formasyon turu
Yarışın başlamasından hemen önceki tur. Nispeten yavaş olan ısınma turu sırasında, araçlar tekrar sıralanıp yarışa başlamadan önce, pistteki mekanikler ve diğer takım üyeleri temizlenir. Ayrıca ısınma turu veya geçit turu olarak da bilinir.


Büyük Chelem
Grand Slam olarak da bilinen bu başarı, bir sürücünün pole pozisyonunu alması, en hızlı turu kaydetmesi ve ardından yarışın her turunda liderliği koruyarak zafer kazanmasıyla elde edilir. Bu nadir başarı, 1950'de modern Dünya Şampiyonası'nın başlamasından bu yana toplam 63 yarışta sadece 25 sürücü tarafından gerçekleştirilmiştir. Jim Clark, 8 Grand Slam ile tüm zamanların rekorunu elinde tutarken, Lewis Hamilton'ın 6 Grand Slam'i bulunmaktadır.

Halo
2018 yılında Formula 1'e dahil edilen ve şimdiden birçok sürücünün hayatını kurtardığına inanılan kokpit güvenlik yapısı. At nalı şeklini andıran halo, sürücünün başını çevreleyen ve şasiye üç noktadan cıvatalarla sabitlenen bir çubuktan oluşur.

HANS
2003 yılından beri tüm Formula 1 pilotlarının takması zorunlu olan HANS (Baş ve Boyun Desteği) cihazı, kazalarda ciddi baş ve boyun yaralanmaları olasılığını azaltmak için tasarlanmış bir baş koruma sistemidir.

Kurulum turu
Sürücünün, aracın gaz pedalı, frenleri, direksiyonu, lastikleri ve diğer önemli fonksiyonlarının düzgün çalışıp çalışmadığını test etmek için pistte yaptığı bir tur. Sürücüler, kurulum turunu tamamladıktan hemen sonra pit alanına dönerler.

Üstten kesim/Alttan kesim
Yarış stratejileri, sürücünün pit stop penceresi sırasında öndeki aracı geçmeye çalışmasını içerir. Başarılı bir üstten geçme stratejisi, takip eden sürücünün öndeki araçtan sonra pit stop yapması ve açık bir pistte daha hızlı tur süreleri elde ederek, kendi pit stopundan kısa bir süre sonra öne geçmesini içerir. Başarılı bir alttan geçme stratejisi ise, takip eden sürücünün öndeki araçtan önce pit stopa girmesi ve diğer sürücü pit stop yaptığında daha yeni lastiklerden faydalanarak pist pozisyonu kazanmasını sağlar.

Aşırı direksiyon hakimiyeti kaybı/Yetersiz direksiyon hakimiyeti kaybı
Formula 1'de bir aracın ön kısmının direksiyon hareketlerine duyarlılığını tanımlamak için kullanılan zıt terimlerdir. Aşırı savrulma (oversteer), bir aracın sürücünün istediğinden daha fazla dönmesi (veya direksiyonu çevirmesi) durumunda meydana gelirken, yetersiz savrulma (understeer) ise bir aracın sürücünün istediğinden daha az dönmesi durumunda meydana gelir. Her iki olgu da lastik aşınması ve tur süreleri üzerinde olumsuz etkilere sahip olsa da, F1 sürücüleri ve tasarımcıları, viraja daha fazla hızla girilmesine ve sonuç olarak daha hızlı tur sürelerine olanak sağladığı için, yetersiz savrulmaya kıyasla aşırı savrulmaya sahip bir araca daha fazla tolerans gösterirler. Ancak bu avantaj, daha fazla ön kısım dengesizliği ve spin atma riskinin artmasıyla birlikte gelir.

Padok
Her Formula 1 pistinde takım garajlarının (veya pit alanlarının) arkasında yer alan ve takımların teknik personelinin ve ekipmanlarının, yemek hizmetlerinin, medyanın, yarış görevlilerinin ve yarış haftasonunun başarılı bir şekilde yürütülmesine katkıda bulunan diğer önemli işlevlerin bulunduğu alandır. Padock'a erişim sıkı bir şekilde kontrol edilmektedir, ancak F1 Experiences seçili paketlerle rehberli turlar ve günlük geçiş kartları sunmaktadır.

Park Fermé
Fransızcadan kelime anlamıyla 'kapalı park' olarak çevrilen bu alan, Formula 1 araçlarının sıralama turlarının ardından bırakılması gereken güvenli bir park alanıdır. Araçlar parc ferme'de bulunduğu süre boyunca takımlar tarafından hiçbir bakım veya onarım yapılamaz.

Çukurlar
Pistteki takım garajlarının bulunduğu alan. Pit alanına, hızların sınırlandırıldığı (pit girişinden pit çıkışına kadar ) özel bir bölüm olan pit şeridi üzerinden erişilir ve sürücüler yarış sırasında lastik değiştirmek veya mekanik sorunları gidermek için takımlarının garajının önünde pit stop yaparlar. Her takımın kıdemli üyeleri, pit duvarında – pit şeridinin piste daha yakın olan tarafında – bulunan özel istasyonlarda oturarak, antrenman, sıralama turları ve yarış sırasında araçlarının performansını izlerler.

Podyum
Genellikle pit alanının üzerinde ve start/finiş çizgisinin yanında bulunan yükseltilmiş alanda, yarış bitiminde ilk 3 sürücüye kupalar takdim edilir ve şampanya püskürtülür. F1 Experiences'ın bazı paketlerinde podyumda fotoğraf çektirme fırsatı da bulunmaktadır.

Pole pozisyonu
Yarışın başlangıcında griddeki ilk pozisyon. Pole pozisyonu, sıralama turlarının üçüncü ve son periyodunda (Q3) en hızlı zamanı kaydeden sürücü tarafından kazanılır.

Pratik (Ücretsiz Pratik)
Her yarış haftasonunda düzenlenen Formula 1 antrenman seansları, sürücülerin pist koşullarına alışmalarına, araçlarının ayarları üzerinde çalışmalarına, farklı lastik bileşimlerini test etmelerine ve sıralama turları ile yarışa hazırlanmalarına olanak tanır. Normalde Cuma günü iki adet 1 saatlik serbest antrenman seansı (F1 ve FP2) ve Cumartesi günü sıralama turlarından önce son bir 1 saatlik seans (FP3) yapılır.

Elemeler
Cumartesi öğleden sonra yapılan ve sürücülerin yarışa başlama sırasını belirleyen bir saatlik seans. Yıllar içinde farklı sıralama turları formatları kullanıldı, ancak mevcut "eleme" sistemi 2006'dan beri yürürlükte. Sıralama turları şu anda üç döneme ayrılıyor; en yavaş araçlar ilk iki dönemde (Q1 ve Q2 olarak bilinir) eleniyor, ardından ilk on araç Q3'te pole pozisyonu için yarışıyor.

Güvenlik Aracı
Yarış sırasında pistte bir tehlike oluştuğunda, genellikle kaza veya aşırı hava koşulları nedeniyle devreye giren resmi araçtır. Güvenlik aracı, yarışın güvenli bir şekilde devam etmesine kadar araçları yavaşlatmak için liderlerin önünde ilerler. Formula 1'de şu anda kullanılan güvenlik aracı, Bernd Mayländer tarafından kullanılan bir Mercedes-AMG GT R'dir. Alman pilot, 2000 yılından beri Formula 1'in güvenlik aracı sürücüsüdür ve kariyeri boyunca 700'den fazla tur liderlik yapmıştır. Formula 1 ayrıca 2015 yılında sanal güvenlik aracı (VSC) uygulamasını da başlattı ; bu uygulama, sürücülerin hızlarını %35 oranında azaltmalarını gerektirir ve tehlikenin bulunduğu pist bölgesinde sarı bayraklar sallanır.

İnceleme
Takımların F1'in mevcut düzenlemelerine uyduğundan emin olmak için, tüm araçlar yarışa katılmaya uygun ilan edilmeden önce düzenli teknik ve güvenlik kontrollerine tabi tutulmaktadır. Bu kontroller, her yarış hafta sonunda araçlar piste çıkmadan önce ve kaza onarımlarından sonra FIA'dan yetkili teknik temsilciler (denetçiler) tarafından gerçekleştirilir.

Sektörler
Gelişmiş modern Formula 1 zamanlama sistemleri, tur sürelerini sektör olarak bilinen üç bölüme ayırır. Her sektör, tur mesafesinin yaklaşık üçte birine eşittir.

Slipstream
Pistlerin düz bölümlerinde başka bir aracın hemen arkasında giderken, takip eden araç rüzgar tünelinden (veya hava akımından) faydalanabilir. Öndeki aracın oluşturduğu düşük basınç alanı, takip eden aracın bağımsız hareket ettiğine kıyasla hızını korumak için daha az güç harcaması anlamına gelir. Rüzgar tüneli avantajı sollama için faydalı olsa da (ve sıralama turlarında birlikte çalışan takım arkadaşları tarafından da kullanılmıştır), aynı kuvvetler virajlarda (düzlüklerde değil) 'kirli hava' olarak bilinen olumsuz bir etkiye neden olur ve bu da takip eden aracı yavaşlatarak sollamayı zorlaştırabilir.

Lastikler
İşte Formula 1'de başarı veya başarısızlığı belirlemede kilit bir unsur olmaya devam eden lastiklerle ilgili en yaygın kelimelerden bazıları:
Kabarcıklanma : Lastiğin aşırı ısınması sonucu kauçuğun yumuşaması ve lastik gövdesinden kopmasına neden olan bir etkidir. Kabarcıklanma, pist yüzeyi veya hava koşulları için yanlış lastik bileşiminin kullanılması, aşırı lastik basıncı veya araç ayarlarındaki sorunlardan kaynaklanabilir.
Lastik Bileşimleri : Formula 1'de kullanılan farklı lastik türlerini tanımlar. Mevcut F1 lastik tedarikçisi Pirelli, ıslak ve ara zemin lastiklerine ek olarak, kuru zeminde kullanım için C1'den C5'e kadar beş farklı bileşimde slick lastik üretmektedir. Genel olarak, daha sert bileşimler (C1, C2) daha dayanıklı olmakla birlikte daha az yol tutuşu/hız sunarken, daha yumuşak bileşimler (C4, C5) daha az dayanıklıdır ve daha fazla yol tutuşu ve daha hızlı tur süreleri sunar. Farklı pist yüzeyleri ve hava koşulları, her yarışta kullanılacak en iyi lastikleri ve pit stop stratejilerini belirler.
Bozulma : Lastiklerin aşırı ısınması veya yetersiz ısınması sonucu termal performans kaybını tanımlayan ve lastiklerin performansını ve yol tutuş seviyesini etkileyen süreçtir.
Lastik aşınması : Bir aracın pist yüzeyinde çok fazla kayması sonucu oluşan bir olgudur. Bu durum, lastiğin oluklarından küçük parçaların (taneciklerin) kopmasına ve lastiğin dış yüzeyine yapışmasına neden olarak sürüşü zorlaştırır. Aşınmaya pist yüzeyi, lastik bileşimi seçimi, araç ayarları, yakıt yükü ve sürüş tarzı gibi çeşitli faktörler neden olabilir.
Frenleme sırasında bir veya daha fazla lastiğin dönmeyi durdurması, genellikle büyük duman bulutlarıyla birlikte meydana gelir. Bu durum genellikle lastiklerin düzleşmesine veya düzensiz aşınmasına neden olarak performans düşüşüne ve yeni lastik takılması için pit stop ihtiyacına yol açar.
Lastik bilyeleri : Yarış pistinin kenarında, yarış çizgisinin dışında biriken, lastiklerin kabarma ve aşınma sonucu oluşan küçük kauçuk parçalarıdır. Sürücüler, bu bölgelerdeki pist yüzeyi çok kaygan olabileceğinden, "bilyelerin dışında kalmaya" çalışırlar.