Adalet Partisi (kısaca AP), 1961–1980 yılları arasında faaliyet göstermiş, merkez sağ çizgide yer alan liberal-muhafazakâr bir Türk siyasi partisidir. 1965–1971 yılları arasında tek başına iktidar olmuş, 1970’li yıllarda ise koalisyon hükümetlerinde önemli rol oynamıştır. 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında, diğer siyasi partilerle birlikte kapatılmıştır.

İdeolojik Konumu

Siyasi yelpazede merkez sağda konumlanan AP; piyasa ekonomisini benimseyen, kalkınma ve büyümeyi önceleyen bir anlayışa sahipti. Toplumsal alanda dini hassasiyetleri gözetmekle birlikte laiklik ilkesini esas almıştır. Parti, hem kırsal hem de kentsel seçmen tabanında güçlü bir karşılık bulmuştur.

AP, kapatılan Demokrat Parti'nin mirasçısı olduğunu açıkça vurgulamış ve eski DP kadrolarının önemli bir bölümünü bünyesinde toplamıştır. Özellikle 1961’deki idamların ardından oluşan toplumsal tepki, partinin tabanını genişletmiştir.

Kuruluş Süreci

27 Mayıs 1960 darbesi sonrasında Türk Silahlı Kuvvetleri, Demokrat Parti'yi kapatmış ve yöneticilerini Yassıada’da yargılamıştır. 16–17 Eylül 1961’de Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu idam edilmiştir.

Bu atmosferde, 11 Şubat 1961’de Ragıp Gümüşpala ve çeşitli eski DP mensupları tarafından Adalet Partisi kurulmuştur. Milli Birlik Komitesi siyasi partilerin “Demokrat” adını kullanmasını yasakladığı için partiye “Adalet Partisi” adı verilmiştir.

1960’lı Yıllar ve Yükseliş

AP, 15 Ekim 1961 seçimlerinde %34,8 oy alarak TBMM'de 158 milletvekili çıkardı. Seçim sonrası Cumhuriyet Halk Partisi lideri İsmet İnönü başkanlığında kurulan CHP-AP koalisyonu, Cumhuriyet tarihinin ilk koalisyon hükümeti olmuştur.

1964 yılında genel başkanlığa Süleyman Demirel’in seçilmesi, partinin asıl yükseliş dönemini başlatmıştır. 1965 seçimlerinde AP %52,9 oy alarak 240 milletvekili çıkarmış ve I. Demirel Hükümeti kurulmuştur. 1969 seçimlerinde oy oranı %46,5’e düşse de milletvekili sayısı 256’ya yükselmiştir.

Bölünme ve 12 Mart Süreci

1970 yılında parti içi muhalefet sonucu 41 milletvekili ayrılarak Ferruh Bozbeyli liderliğinde Demokratik Parti’yi kurmuştur. Artan siyasal gerilim ortamında, 12 Mart 1971 muhtırası ile Süleyman Demirel başbakanlıktan ayrılmak zorunda kalmış ve AP iktidarı sona ermiştir.

1970’li Yıllar ve Milliyetçi Cephe

1973 seçimlerinde AP’nin oy oranı %29,76’ya düşmüş; sağ oyların Millî Selamet Partisi ve Demokratik Parti gibi partilere bölünmesi etkili olmuştur. 1975–1977 döneminde AP, Millî Selamet Partisi ve Milliyetçi Hareket Partisi ile birlikte “Milliyetçi Cephe” hükümetlerini kurmuştur.

1977 sonrası siyasi istikrarsızlık, ekonomik kriz ve artan şiddet olayları Türkiye’yi yeni bir askeri müdahaleye sürüklemiş; 12 Eylül 1980 darbesi ile AP kapatılmıştır. Parti 16 Ekim 1981 tarihinde resmen feshedilmiştir.

Sonraki Dönem ve Yeniden Açılışlar

1980 sonrası merkez sağ çizgi, askerî yönetim tarafından kapatılan Büyük Türkiye Partisi’nin ardından kurulan Doğru Yol Partisi (DYP) tarafından sürdürülmüştür. 19 Haziran 1992’de çıkarılan yasa ile kapatılan partilerin yeniden açılmasına izin verilmiş; AP 19 Aralık 1992’de yeniden toplanmıştır.

Ancak kongrede alınan kararla parti, tüm mal varlığı ve teşkilatıyla Doğru Yol Partisi'ne katılmıştır. Daha sonra 11 Nisan 1995 tarihinde yeniden açılmışsa da seçimlere katılma yeterliliği kazanamamış ve fiilen tabela partisi olarak kalmıştır.

9 Ekim 2015 tarihinde Prof. Dr. Vecdet Öz ve arkadaşları tarafından, ilk logosuna benzer bir amblemle yeniden kurulmuştur.

Siyasal Miras

Adalet Partisi, Türkiye’de merkez sağ siyasetin kurumsallaşmasında önemli rol oynamış; özellikle Süleyman Demirel liderliğinde uzun yıllar Türk siyasetinin belirleyici aktörlerinden biri olmuştur. Ekonomik kalkınma politikaları, kırsal kesimle kurduğu güçlü bağ ve Demokrat Parti geleneğini sürdürmesiyle Türk siyasal tarihinde kalıcı bir iz bırakmıştır.