6–7 Eylül Olayları, 6 Eylül 1955 akşamı İstanbul ve İzmir’de başlayan ve başta Rum azınlık olmak üzere Ermeni ve Musevi yurttaşlara ait ev, işyeri ve ibadethanelerin sistematik biçimde tahrip edilmesiyle gelişen büyük bir kitlesel şiddet ve yağma hareketidir. Olaylar, Atatürk’ün Selanik’te doğduğu eve bomba atıldığına dair sonradan düzmece olduğu anlaşılan haberin yayılması üzerine patlak vermiştir. İstanbul Rumları tarafından “Eylül’de olanlar” anlamına gelen Septemvriana olarak anılmıştır.

Arka Plan: Kıbrıs Meselesi ve Türk–Yunan Gerilimi

II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye ve Yunanistan, Truman Doktrini ve Marshall Planı çerçevesinde Batı bloğunda yer almış; iki ülke 1952’de NATO’ya birlikte katılmıştır. Ancak 1950’lerin ortasında Kıbrıs’ın statüsü meselesi, ilişkileri hızla germiştir. Yunanistan’ın adada self-determinasyon talebi ve ENOSİS (Yunanistan’a ilhak) hedefi doğrultusunda kurulan EOKA örgütünün eylemleri, Türkiye’de kamuoyunun sertleşmesine yol açmıştır.

29 Ağustos 1955’te başlayan [Londra ] Konferansı sürerken, Türk kamuoyunda milliyetçi dalga yükselmiş; [DP] hükümeti döneminde Kıbrıs meselesi “milli dava” olarak çerçevelenmiştir. Bu atmosfer, 6 Eylül 1955’teki bombalama haberiyle birlikte kontrolsüz bir şiddet sürecine evrilmiştir.

Selanik’teki Bombalama ve Medya

5 Eylül 1955 gecesi Selanik’teki Türk Konsolosluğu bahçesinde, Atatürk’ün doğduğu evin camlarını kıran küçük çaplı bir patlama meydana gelmiştir. Olayla ilgili olarak Oktay Engin adlı kişi Yunan makamlarınca tutuklanmıştır. 6 Eylül’de haberin [TRT] radyosunda duyurulmasının ardından, İstanbul’da yayımlanan İstanbul Ekspres gazetesi olağanüstü bir tirajla ikinci baskı yaparak haberi yaymıştır.

Bu haberin ardından, [Taksim Meydanı]’nda toplanan kalabalık kısa sürede kontrolden çıkmış; organize gruplar Beyoğlu ve çevresindeki gayrimüslimlere ait mülkleri hedef almıştır.

Şiddetin Yayılması

Yağma ve tahribat kısa sürede [Beyoğlu], [Şişli], [Nişantaşı], [Kadıköy], [Kuzguncuk], [Ortaköy], [Bakırköy] ve Adalar’a yayılmış; kiliseler, mezarlıklar ve okullar da hedef alınmıştır. Tanıklıklara göre bazı grupların ellerinde adres listeleri bulunmakta ve işaretlenmiş evlere yönelmektedirler.

Resmî ve gayriresmî kaynaklara göre:

• 4.000’den fazla ev,
• 3.000’den fazla işyeri,
• 70’in üzerinde kilise,
• 1 sinagog ve 2 manastır,
• 26 azınlık okulu

zarar görmüştür. 11 ila 16 arasında değişen sayıda kişi hayatını kaybetmiş; yüzlerce kişi yaralanmış ve çok sayıda kadın cinsel saldırıya uğramıştır.

Sıkıyönetim ve Yargı Süreci

Olayların büyümesi üzerine sıkıyönetim ilan edilmiş, Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes İstanbul’a dönmüştür. Korgeneral Nurettin Aknoz sıkıyönetim komutanı olarak atanmıştır. 5.000’den fazla kişi gözaltına alınmış; ancak yargı süreci büyük ölçüde sonuçsuz kalmıştır.

Hükümet başlangıçta olayları “komünist provokasyonu” olarak nitelemiş; aralarında Aziz Nesin ve Kemal Tahir’in de bulunduğu 48 aydın tutuklanmış, ancak daha sonra serbest bırakılmıştır.

Siyasi ve Toplumsal Sonuçlar

6–7 Eylül Olayları, İstanbul’daki Rum nüfusunun hızla azalmasına yol açan dönüm noktalarından biri olmuştur. 1955’te yaklaşık 80–100 bin civarında olan İstanbul Rum nüfusu, 1964 Kıbrıs krizi ve 1974 sonrası gelişmelerle birlikte dramatik biçimde azalmıştır.

Olaylar, [Lozan Antlaşması] ile güvence altına alınan azınlık haklarının fiilen zedelenmesi anlamına gelmiş; Türkiye’nin uluslararası imajını olumsuz etkilemiştir. 1960’taki [27 Mayıs 1960] müdahalesinden sonra açılan davalarda Adnan Menderes ve Fatin Rüştü Zorlu mahkûm edilmiş; ancak devlet kurumlarının rolü tam olarak aydınlatılamamıştır.

Tarihsel Değerlendirme

6–7 Eylül Olayları, Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki en ağır kitlesel azınlık karşıtı şiddet vakalarından biri olarak kabul edilir. Belgelerin bir kısmının yok edilmiş olması, olayların planlı olup olmadığına dair tartışmaları günümüze kadar taşımıştır. 2005 ve sonrasında yayımlanan arşiv belgeleri ve fotoğraflar, olayların boyutunu daha net biçimde ortaya koymuştur.

Bu olay, yalnızca bir diplomatik kriz değil; aynı zamanda toplumsal hafıza, azınlık hakları ve devlet–toplum ilişkileri açısından derin izler bırakan tarihsel bir kırılma noktasıdır.