Caca Bey, Anadolu Selçukluları döneminde yaşamış devlet adamı ve Kırşehir emiridir. Kaynaklarda Cacaoğlu Nûreddin Cebrâil adıyla geçen Caca Bey, özellikle 1272 yılında Kırşehir'de yaptırdığı Caca Bey Medresesi ve kurduğu geniş vakıf sistemiyle tanınır. Kırşehir, Eskişehir, Kayseri ve İskilip çevresinde medrese, mescid, han, zâviye ve çeşitli hayır yapıları yaptırmış veya onartmıştır. Caca Bey Medresesi'nin astronomi öğretimi ve gözlemleriyle ilişkili olduğu yönündeki tarihî rivayet ve araştırmalar, yapının günümüzde en çok bilinen özelliklerinden biridir.

Hayatı ve Devlet Görevleri

Caca Bey'in babasının adı Bahâeddin Caca'dır. Doğum tarihi ve yeri kesin olarak bilinmemektedir. Bazı kaynaklarda 1240 yılında doğduğu belirtilmekle birlikte, döneme yakın kaynaklarda Kırşehir emiri olmadan önceki hayatına ilişkin ayrıntılı bilgi bulunmamaktadır. Asıl adı kaynaklarda Nûreddin Cebrâil veya Nûreddin Cibrîl b. Caca şeklinde geçmektedir.

Caca adının kökeni konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Osmanlı döneminde Kırşehir çevresinde görülen Ceceli aşiretinin de Caca Bey'in babası Bahâeddin Caca ve ailesi etrafında oluşan toplulukla bağlantılı olabileceği düşünülmektedir.

Caca Bey'in adına tarihî kaynaklarda ilk olarak Anadolu Selçuklu Sultanı IV. Kılıç Arslan'ın tek başına hüküm sürmeye başladığı 1261 yılından sonraki dönemde rastlanmaktadır. Dönemin tarihçisi İbn Bîbî'nin aktardığına göre Nûreddin Cebrâil, devlet adamı Muînüddin Süleyman Pervâne'nin dikkatini çekti ve onun himayesinde yükselerek Kırşehir emirliğine kadar ulaştı.

Kırşehir emiri olduğu dönemde Emîrâhur Esed'in isyanını bastırdı ve Aksaray çevresinde aylarca süren karışıklıkların sona erdirilmesinde görev aldı. IV. Kılıç Arslan'ın 1266 yılında öldürülmesiyle sonuçlanan siyasi gelişmeler sırasında Kırşehir vilâyetindeki askerleriyle Muînüddin Süleyman Pervâne ve Hatîroğlu Şerefeddin'in oluşturduğu ittifak içinde yer aldı.

1276-1277 yıllarında Anadolu'daki Moğol hâkimiyetine karşı başlayan Hatîroğlu Şerefeddin isyanı sırasında isyancılara katılmak zorunda kalan devlet adamları arasında Caca Bey de bulunuyordu. İsyanın bastırılmasının ardından Moğol kumandanları ve Muînüddin Süleyman Pervâne tarafından sorgulandı, ancak bağışlandı.

Elbistan Savaşı ve Esareti

Memlük Sultanı Baybars, 1277 yılında Anadolu'ya girerek Elbistan Ovası'nda İlhanlı ordusunu yenilgiye uğrattı. Moğol ordusunun saflarında bulunan Caca Bey ile kardeşi Sirâceddin İsmâil de savaşın ardından esir alınanlar arasındaydı.

Baybars, Caca Bey ve beraberindeki esirleri Suriye'ye götürdü. Ancak ölümünden önce onları serbest bıraktı. Baybars'ın yerine geçen oğlu el-Melikü's-Saîd tarafından Caca Bey ve beraberindekilere bazı yerler iktâ edildi. Caca Bey'in bu tarihten sonraki yaşamı hakkında tarihî kaynaklarda kesin bilgiler oldukça sınırlıdır.

Mevlânâ ve Hacı Bektâş-ı Velî ile İlişkileri

Caca Bey, döneminin önemli din ve düşünce insanlarıyla da ilişki içindeydi. Ahmed Eflâkî'nin aktardığına göre önceleri Hacı Bektâş-ı Velî'nin hizmetinde bulundu, daha sonra Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye bağlanarak onun yakın çevresine girdi.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Caca Bey'e hitaben yazdığı iki mektup günümüze ulaşmıştır. Bu mektuplarda Mevlânâ, yakınlarından birinin kusurunun bağışlanması ve kendisine yardım edilmesi için Caca Bey'den istekte bulunmaktadır.

Vakfı ve Yaptırdığı Eserler

Caca Bey, yalnızca devlet görevleriyle değil, kurduğu vakıflar ve yaptırdığı eserlerle de tanındı. 1272 tarihli Arapça-Moğolca vakfiyesi, XIII. yüzyıl Anadolu'sunun sosyal ve ekonomik hayatı açısından önemli tarihî belgelerden biridir. Vakfiyenin Moğolca bölümünün Uygur harfleriyle yazılmış olması belgeye ayrıca önem kazandırmaktadır.

Vakfiyesine göre Caca Bey, Kırşehir, Sultanöyüğü (Eskişehir), Kayseri ve İskilip'te toplam üç medrese, beş mescid, bir dârüssulehâ, bir han, bir hankah, bir zâviye, bir mektep ve iki türbe vakfetti. Ayrıca on yedi mescid ile bir zâviyenin onarımını yaptırdı. Bu kurumların giderlerini karşılamak amacıyla arazi, köy, dükkân, ev, han, değirmen, fırın ve hamam gibi çok sayıda gelir kaynağını vakfına tahsis etti.

Yaptırdığı yapılardan kitâbeleriyle birlikte günümüze ulaşan başlıca eserler Eskişehir'deki 1267-1268 tarihli minare, Kırşehir'in güneyindeki 1268-1269 tarihli Kesikköprü Hanı ve Kırşehir'deki Caca Bey Medresesi'dir.

Caca Bey Medresesi

Caca Bey'in günümüze ulaşan en tanınmış eseri Kırşehir şehir merkezindeki Caca Bey Medresesi'dir. Yapının taç kapısındaki kitâbeye göre medrese, Anadolu Selçuklu Sultanı III. Gıyâseddin Keyhusrev döneminde Hicrî 671, Milâdî 1272-1273 yılında Nûreddin Cebrâil b. Caca tarafından yaptırıldı.

Kesme taştan inşa edilen medrese, Anadolu Selçuklu mimarisinin dikkat çekici örneklerinden biridir. Medresenin güneybatısındaki tuğla minarenin firuze renkli çinileri nedeniyle yapı halk arasında “Cıncıklı Cami” adıyla da anılmıştır. Medrese sonraki dönemlerde cami olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Caca Bey'in türbesi de medreseye bitişik olarak yapılmıştır. Medresenin taç kapısı, geometrik ve bitkisel süslemeleri, iç mekândaki sütunceleri, avlusundaki kuyu ve minaresi yapının en dikkat çekici mimari unsurları arasındadır.

Astronomi Çalışmaları

Caca Bey Medresesi'nin astronomi eğitimi ve gözlemleri amacıyla kullanıldığı yönünde uzun süredir devam eden bir gelenek bulunmaktadır. Yapının ortasındaki kuyu “rasat kuyusu”, minaresi ise “gözlem kulesi” olarak yorumlanmış; mimari süslemelerdeki bazı küre ve şekillerin gök cisimlerini temsil ettiği ileri sürülmüştür.

Türk bilim tarihi araştırmacısı Aydın Sayılı ve Türk Tarih Kurumu tarafından 1947 yılında medresede bu iddiaları araştırmak amacıyla inceleme ve kazılar yapıldı. Yapının astronomiyle ilişkisi üzerine çeşitli bilimsel çalışmalar gerçekleştirildi. Medresenin astronomi öğretimine ayrılmış bir kurum veya rasathane olarak kullanılıp kullanılmadığı konusunda farklı değerlendirmeler bulunmakla birlikte, astronomiyle ilişkili olduğu görüşü Kırşehir'in tarih ve kültür literatüründe yaygın biçimde kabul görmüştür.

Günümüzde Cacabey Gökbilim Medresesi olarak da adlandırılan yapı; avlusundaki kuyu, aydınlık feneri, minaresi ve astronomiyle ilişkilendirilen mimari ayrıntılarıyla tanınmaktadır. Yapı 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne dahil edildi.

Ölümü

Caca Bey'in ölüm tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Eski biyografilerde 1301 yılında Rum tekfurlarıyla yapılan bir savaşta öldüğü ve cenazesinin Kırşehir'e getirildiği anlatılmaktadır. Bununla birlikte tarihî kaynaklarda Caca Bey'in 1277 yılında Baybars tarafından serbest bırakılmasından sonraki hayatı hakkında kesin bir kayda rastlanmamaktadır.

Türbesinin Kırşehir'deki Caca Bey Medresesi'ne bitişik olması nedeniyle cenazesinin Kırşehir'e getirildiği kabul edilmektedir. Türbenin kitâbesi günümüze ulaşmadığından ölüm tarihi kesin olarak belirlenememiştir.