Osmanlı hanedanı mensubu ve divan şairidir. Adile Sultan, II. Mahmut'un kızı, Sultan I. Abdülmecit ve Sultan Abdülaziz'in kız kardeşidir. Osmanlı hanedanında divanı bulunan kadın şair olarak tanınır.

Adile Sultan, 1 Haziran 1826 tarihinde İstanbul'da doğdu. Babası Sultan II. Mahmut, annesi Zernigâr Kadın'dır. Annesini küçük yaşta kaybetti. Zernigâr Kadın'ın ölümünden sonra Nevfidan Kadın tarafından büyütüldü. Babası II. Mahmut 1839 yılında öldüğünde Adile Sultan 13 yaşındaydı. Bundan sonraki eğitimi ve yetişmesiyle ağabeyi Sultan I. Abdülmecit yakından ilgilendi. Sarayda özel hocalardan din, edebiyat, hat ve musiki eğitimi aldı.

Evliliği ve Çocukları

Adile Sultan'ın Tophane Müşiri Mehmed Ali Paşa ile evlenmesine karar verildi. Nikâhları 28 Nisan 1845 tarihinde kıyıldı; düğünleri ise 1846 yılının şubat ayında bir hafta süren törenlerle gerçekleştirildi. Mehmed Ali Paşa daha sonraki yıllarda kaptan-ı deryâlık ve sadrazamlık gibi önemli devlet görevlerinde bulundu.

Evliliğinin ardından Fındıklı'daki Neşetâbâd Sahilsarayı Adile Sultan'a tahsis edildi. Sultan ayrıca Kuruçeşme'de Esma Sultan'dan kalan yalı ile Kâğıthane, Çırağan, Validebağı ve Kandilli'deki çeşitli saray ve köşklerde bulundu.

Adile Sultan ile Mehmed Ali Paşa'nın Hayriye Hanımsultan, Sıdıka Hanımsultan, Aliye Hanımsultan ve Sultanzade İsmail Bey adlı dört çocuğu oldu. Çocuklarından Sıdıka Hanımsultan, Aliye Hanımsultan ve İsmail Bey küçük yaşlarda hayatlarını kaybetti. Hayatta kalan kızı Hayriye Hanımsultan'ı 1865 yılında İşkodralı Mustafa Şerifî Paşa'nın oğlu Rıza Bey ile evlendirdi.

Mehmed Ali Paşa 29 Haziran 1868 tarihinde öldü. Adile Sultan, eşinin ölümünden yaklaşık bir yıl sonra, 26 Temmuz 1869 tarihinde kızı Hayriye Hanımsultan'ı da kaybetti. Ailesinde art arda yaşadığı ölümler, şiirlerinde işlediği ayrılık, ölüm ve özlem temalarının önemli kaynaklarından biri oldu.

Dinî ve Sosyal Hayatı

Adile Sultan, Nakşibendî tarikatına mensuptu ve Bâlâ Tekkesi şeyhi Ali Efendi'ye intisap etti. Dinî ve tasavvufî çevrelerle yakın ilişkiler kurdu. Fındıklı'daki sarayı döneminin âlimlerinin, şeyhlerinin ve edebiyatçılarının bir araya geldiği mekânlardan biri oldu.

Hayır faaliyetleriyle de ilgilenen Adile Sultan, gelirlerinin bir bölümünü eğitim, su tesisleri, çeşmeler, mektepler ve ihtiyaç sahipleri için kullandı. 1851-1892 yılları arasında düzenlettiği vakfiyeler, kurduğu hayır kurumları ve yaptırdığı eserler hakkında ayrıntılı bilgiler içerir.

Şairliği ve Divanı

Adile Sultan'ın şiirlerinin önemli bir bölümü dinî ve tasavvufî niteliktedir. Münâcât, naat, mersiye, Ehl-i beyt ve sahabe ile tarikat büyüklerini konu alan şiirlerin yanı sıra babası II. Mahmut, eşi Mehmed Ali Paşa, çocukları ve kardeşleri için yazdığı manzumeler de divanında geniş yer tutar.

Ailesinden ve Osmanlı hanedanından kaybettiği kişiler için yazdığı şiirlerde ayrılık ve ölüm temaları belirgindir. “Tahassürnâme” ve “İftiraknâme” başlıklı manzumeleri bu yönünün örnekleri arasındadır. Şiirlerinde aruzun yanı sıra hece ölçüsünü de kullandı. Yunus Emre, Fuzuli ve Şeyh Gâlib gibi şairlerin etkileri eserlerinde görülür.

Adile Sultan, Osmanlı hanedanı mensubu kadınlar arasında divan sahibi olmasıyla ayrı bir yere sahiptir. Şiirleri yaşadığı dönemde toplu halde basılmadı. Divanının çeşitli yazma nüshaları kütüphanelerde muhafaza edildi; eser daha sonra araştırmacılar tarafından hazırlanarak Adile Sultan Divanı adıyla yayımlandı.

Muhibbî Divanı

Adile Sultan, şiirle ilgisinin yanı sıra atası Kanuni Sultan Süleyman'ın edebî mirasının yayımlanmasına da katkıda bulundu. “Muhibbî” mahlasıyla şiirler yazan Kanuni Sultan Süleyman'ın divanının basılması için çalıştı ve Divân-ı Muhibbî'nin 1890-1891 yıllarında İstanbul'da yayımlanmasını sağladı.

Bu çalışma, Kanuni Sultan Süleyman'ın şiirlerinin korunması ve daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşması açısından Adile Sultan'ın edebiyat alanındaki önemli faaliyetlerinden biri oldu.

Musikiyle İlgisi

Adile Sultan şiirin yanı sıra musikiyle de ilgilendi. Güfteleri bestelenen şiirleri bulunduğu gibi kendisine atfedilen besteler de vardır. “Gizlice şaha buyur, hâne-i tenhâya buyur” sözleriyle başlayan eser, adıyla ilişkilendirilen musiki eserlerinden biridir.

Vakıfları ve Hayır Eserleri

Adile Sultan, sahip olduğu gelirleri çok sayıda hayır eserinin yapımı, onarımı ve yaşatılması için kullandı. Mektepler yaptırdı ve tamir ettirdi; çeşme, şadırvan, sarnıç ve su yollarının yapımına katkıda bulundu.

Galata Mevlevîhânesi'nin avlusunda bulunan 1846-1847 tarihli Adile Sultan Şadırvanı ve kitabesi onun hayır eserleri arasındadır. İstanbul'daki Arap Camii Şadırvanı, Bedevî Dergâhı Sarnıcı, Laleli Adile Sultan Çeşmesi, Adile Sultan Sıbyan Mektebi, Galata Arap Camii Mektebi ve Anadoluhisarı'ndaki eğitim yapıları da adıyla ilişkilendirilen eserler arasındadır. Dudullu'da çeşme ve namazgâh yaptırdı.

Koşuyolu-Validebağ'daki mülkleri de eğitim ve sağlık hizmetleriyle ilişkilendirildi. Adile Sultan'ın Validebağ'daki koru ve yapıları daha sonraki dönemlerde öğretmenlerin dinlenmesi ve sağlık hizmetleri amacıyla kullanıldı. Bölgede daha sonra oluşturulan Validebağ Sanatoryumu ise Cumhuriyet döneminde hizmete açıldığından, Adile Sultan'ın kızının anısına bizzat yaptırdığı bir sanatoryum değildi.

Adile Sultan Sarayları

Adile Sultan'la ilişkilendirilen iki ayrı önemli saray yapısı zaman zaman birbirine karıştırılmaktadır. Bunlardan biri Fındıklı'daki Neşetâbâd Sahilsarayı, diğeri ise Kandilli'deki Adile Sultan Sarayı'dır.

Sultan I. Abdülmecit, kız kardeşi Adile Sultan için Kandilli sırtlarında Tophane Müşiri Halil Rıfat Paşa'nın konağını ve arazisini satın aldı. Buradaki yapı daha sonra Sultan Abdülaziz döneminde yeniden yaptırıldı. Mimar Sarkis Balyan tarafından tasarlanan Kandilli'deki Adile Sultan Sarayı'nın yapımı 1860'lı yıllarda tamamlandı.

Adile Sultan, Kandilli'deki sarayını yaşamının son döneminde kız öğrencilerin eğitimi amacıyla kullanılmak üzere devlete bağışladı. Yapı daha sonraki yıllarda Kandilli Kız Lisesi'nin kullanımına verildi.

Fındıklı'daki Adile Sultan Sarayı ise farklı bir yapıdır. Bu sarayın bulunduğu alan ve yapı topluluğu daha sonraki dönemlerde Meclis-i Mebusan ve eğitim kurumları tarafından kullanıldı; günümüzde bu alan Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi ile ilişkilidir.

Ölümü

Adile Sultan, 12 Şubat 1899 tarihinde İstanbul'daki Fındıklı Sarayı'nda 72 yaşında hayatını kaybetti. Eyüpsultan'daki Bostan İskelesi yakınında bulunan ve eşi Mehmed Ali Paşa için yaptırdığı türbeye defnedildi.

Eserleri

Divân-ı Âdile / Adile Sultan Divanı - Şiirlerini içeren divanı
Divân-ı Muhibbî - Kanuni Sultan Süleyman'ın şiirlerinin yayımlanmasını sağladığı eser

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Aşkta kanun imiş âşıklara cevr eylemek
Âşık oldur kim cefâ-yı yâre sabretmek gerek

Aşk nâz ü şîve evvel gösterir âşıklara
Âşık ol demde ona cânı fedâ etmek gerek

Âşıkın ancak murâdı dostunun maksûdudur
Çekse de bin derd ü mihnet hep sebât etmek gerek

Arzû-yı dü-cihândan geçmedir aşka nişân
Terk-i cân edip reh-i cânâna azm etmek gerek

Âftâb-âsâ bilip her zerresin nûr-ı safâ
Her belâ dosttan gelir kim merhabâ etmek gerek

Havf-ı a'dâ eylemez olan müsellah aşk ile
Yanmadan Hakka erilmez pertev-i tevhîd gerek

Nefsle cehd et tecellî eylesin aşk-ı Hudâ
Beyt-i kalbi Âdile ma'mûr ü pâk etmek gerek

Dervişim, Kendi Başıma Yine Sultan Gezerim

Dervişim, kendi başıma yine sultân gezerim
Âlem-i aşkda seyyâh olup her ân gezerim

Pâdişâh saltanât-ı dehr için kayd çeker
Kayd-ı nâmûsu geçip, ben dahî uryân gezerim

Ne safâdan geçerim vaz, ne cefâdan hâzerim
Emr-i teslîm-i rızâ mülkünü seyrân gezerim