Sırrı Süreyya Önder (7 Temmuz 1962, Adıyaman - 3 Mayıs 2025, İstanbul), senarist, yönetmen, sinema oyuncusu, köşe yazarı ve siyasetçiydi. Sinema alanında müzik çalışmalarına da katıldı. Beynelmilel filminin senaryosunu yazdı, Muharrem Gülmez ile birlikte yönetti ve filmde rol aldı. 2011-2018 yılları arasında üç yasama döneminde milletvekilliği yaptı; 2023'te yeniden Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne girdi ve ölümüne kadar TBMM Başkanvekili olarak görev yaptı.

Çocukluğu ve Eğitimi

Sırrı Süreyya Önder, 7 Temmuz 1962 tarihinde Adıyaman'da doğdu. Babası Ziya Önder, annesi Zeliha Önder'dir. Berberlik yapan babası, 1960'lı yıllarda Türkiye İşçi Partisi'nin Adıyaman'daki kurucuları arasında yer aldı ve il başkanlığı yaptı. Önder sekiz yaşındayken babasını kaybetti. Ailesinin geçimine katkıda bulunmak için çocukluk ve gençlik yıllarında fotoğrafçı çıraklığı yaptı; 16 yaşından sonra Sıtma Savaş ve İlaçlama Teşkilatı'nda mevsimlik işçi olarak çalıştı.

Adıyaman Lisesi'nde okudu. Lise yıllarında, 1978'de Maraş Katliamı'nı protesto eden gösteriler nedeniyle bir süre cezaevinde kaldı. Daha sonra Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'ni kazandı ve Ankara'ya yerleşti. Üniversite eğitimi 12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından yarıda kaldı; TBMM kayıtlarında eğitim durumu lise mezunu olarak yer aldı.

12 Eylül Dönemi ve Sonraki Yılları

12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından tutuklanan Sırrı Süreyya Önder, uzun süren yargılama sonunda 12 yıl hapis cezasına mahkûm edildi. Mamak, Ulucanlar ve Haymana'nın da aralarında bulunduğu cezaevlerinde yaklaşık yedi yıl kaldı ve 1987'de tahliye edildi.

Cezaevinden çıktıktan sonra geçimini sağlamak için farklı işlerde çalıştı. Mevsimlik işçilik, lastik tamirciliği, marley ve inşaat işçiliği ile uzun yol kamyon şoförlüğü yaptı. Bir dönem yurt dışında da inşaat işlerinde çalıştı. Bu yıllarda okumaya ve yazmaya devam etti.

Sinema ve Yazarlık Kariyeri

2000'li yılların başında, Yılmaz Güney'in Duvar filminin bir gösteriminden sonra gördüğü ilan üzerine Barış Pirhasan'ın senaryo atölyesine katıldı. Senaryo çalışmaları sırasında geliştirdiği Beynelmilel, ilk uzun metraj yönetmenlik çalışması oldu. Senaryosunu yazdığı filmi Muharrem Gülmez ile birlikte yönetti. BKM Film yapımı olan film 29 Aralık 2006'da gösterime girdi. Önder filmde Servet karakterini canlandırdı ve filmin müzik çalışmalarına da katıldı.

1982'de Adıyaman'da geçen Beynelmilel, askerî yönetim döneminde geçimlerini müzik yaparak sağlayan yerel çalgıcıların yaşadıklarını konu aldı. Film, 2007 yılında Ankara Uluslararası Film Festivali'nde En İyi Film, Adana Altın Koza Film Festivali'nde ise En İyi Film ve Halk Jürisi En İyi Film ödüllerini aldı. Önder, aynı yıl filmin senaryosuyla iki festivalde de bireysel senaryo ödüllerine değer görüldü.

2007 tarihli Mutluluk filminin senaryo ve uyarlama çalışmalarına katıldı; 2008'de O... Çocukları'nın senaryosunu yazdı. 2012 yapımı, farklı yönetmenlerin kısa filmlerinden oluşan F Tipi Film'de yönetmen ve senarist olarak çalıştı. Sinema ve televizyon projelerinde oyunculuk, senaryo yazarlığı ve senaryo danışmanlığı yaptı.

2010 yılında BirGün gazetesi'nde köşe yazarlığına başladı. Daha sonra Radikal Gazetesi ve Özgür Gündem gazetesi'nde yazıları yayımlandı. Üniversitelerde ve çeşitli eğitim çalışmalarında senaryo yazımı ve sinema üzerine dersler de verdi.

Önder'in ölümünden sonra Özgür Özel, 2024 yapımı Bir Cumhuriyet Şarkısı filminin senaryosuna Sırrı Süreyya Önder'in de katkıda bulunduğunu açıkladı. Özgür Özel'in aktardığına göre Önder, bu katkısının hayattayken açıklanmamasını istemişti.

Siyasi Kariyeri

Sırrı Süreyya Önder, 2011 genel seçimlerinde BDP'nin de desteklediği Emek, Demokrasi ve Özgürlük Bloku'nun bağımsız adayları arasında yer aldı ve İstanbul 2. Bölge'den 24. Dönem milletvekili seçildi. Bu dönemde TBMM Başkanlık Divanı'nda idare amiri olarak görev yaptı.

2013'te yürütülen Çözüm Süreci sırasında Pervin Buldan ve diğer milletvekilleriyle birlikte İmralı'ya giden heyetlerde yer aldı. 23 Ekim 2013'te Sebahat Tuncel ve Ertuğrul Kürkcü ile birlikte BDP'den istifa etti; siyasi çalışmalarını Halkların Demokratik Partisi'nde sürdürdü.

2013'teki Gezi Parkı olaylarının ilk günlerinde parktaki ağaçların sökülmesine karşı iş makinelerinin önüne geçti. 31 Mayıs 2013'te polis müdahalesi sırasında omzuna gaz bombası kapsülü isabet etmesi üzerine hastaneye kaldırıldı.

30 Mart 2014 yerel seçimlerinde Pınar Aydınlar ile birlikte HDP'nin İstanbul Büyükşehir Belediyesi eşbaşkan adayı oldu; seçimi kazanamadı. 7 Haziran 2015 genel seçimlerinde 25. Dönem, 1 Kasım 2015 genel seçimlerinde ise 26. Dönem HDP Ankara milletvekili seçildi. 25. ve 26. dönemlerde TBMM Anayasa Komisyonu'nda görev yaptı.

7 Eylül 2018'de İstanbul 26. Ağır Ceza Mahkemesi, 2013 yılındaki Nevruz konuşması nedeniyle Sırrı Süreyya Önder'e “terör örgütü propagandası yapmak” suçundan 3 yıl 6 ay hapis cezası verdi. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 2. Ceza Dairesinin kararı onamasının ardından 6 Aralık 2018'de Kandıra 1 No'lu F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumu'na teslim oldu.

Anayasa Mahkemesi, 3 Ekim 2019'da verdiği kararda Önder'in ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetti. Kararın ardından İstanbul 26. Ağır Ceza Mahkemesi infazı durdurdu ve yeniden yargılama kararı verdi. Sırrı Süreyya Önder, 4 Ekim 2019'da tahliye edildi.

14 Mayıs 2023 genel seçimlerinde Yeşil Sol Parti listesinden 28. Dönem İstanbul milletvekili seçilerek beş yıllık aradan sonra TBMM'ye döndü. 14 Haziran 2023'te Yeşil Sol Parti Grubu adına TBMM Başkanvekilliğine seçildi. Partinin daha sonra Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi adını almasının ardından görevini DEM Parti İstanbul Milletvekili ve TBMM Başkanvekili olarak sürdürdü.

2024 sonu ve 2025 başında başlayan yeni İmralı görüşmelerinde Pervin Buldan ile birlikte DEM Parti heyetinde yer aldı. Ahmet Türk'ün de katıldığı heyetle TBMM Başkanı ve siyasi parti yöneticileriyle görüşmeler yaptı.

Ailesi ve Özel Hayatı

Sırrı Süreyya Önder bir evlilik yaptı ve daha sonra boşandı. Ceren Önder Kandemir adlı bir kızı vardır.

Rahatsızlığı ve Ölümü

Sırrı Süreyya Önder, 15 Nisan 2025 gecesi İstanbul'da geçirdiği kalp rahatsızlığının ardından şuuru kapalı, solunum ve kalp durması tablosuyla Florence Nightingale Hastanesi'ne kaldırıldı. Aort diseksiyonu tanısıyla acil olarak Bentall ameliyatı ve tek damar bypass operasyonu geçirdi. Ameliyatın ardından yoğun bakımda ECMO desteği ve yoğun tıbbi tedavi uygulandı.

Tedavisi sırasında nörolojik durumu ağırlaştı ve çoklu organ yetmezliği gelişti. Sırrı Süreyya Önder, yoğun bakımdaki tedavisinin 18. gününde, 3 Mayıs 2025 tarihinde saat 16.10'da 62 yaşında hayatını kaybetti. 4 Mayıs'ta Atatürk Kültür Merkezi'nde düzenlenen anma töreninin ardından Barbaros Hayrettin Paşa Camisi'nde cenaze namazı kılındı ve Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.

Ödülleri

2007 - 18. Ankara Uluslararası Film Festivali, Onat Kutlar En İyi Senaryo Ödülü - Beynelmilel
2007 - 14. Altın Koza Film Festivali, En İyi Senaryo Ödülü - Beynelmilel

Filmleri ve Dizileri

Oyunculuk

2024 - Celal'in Treni (oyuncu; 2024'te tamamlandı, vizyon tarihi açıklanmadı)
2023 - Sur'da Devran (oyuncu)
2018 - Gerçek Kesit: Manyak (oyuncu)
2017 - 14 Tirmeh (oyuncu)
2015 - İçimdeki Ses (oyuncu)
2014 - İtirazım Var (Emekli Binbaşı Tahir Yaman; oyuncu)
2014 - Ferahfeza (oyuncu)
2013 - Düğün Dernek (Salih, otel sahibi; oyuncu)
2012 - Yeraltı (Cevdet; oyuncu)
2012 - Mar (konuk oyuncu)
2010 - Ejder Kapanı (Asayiş Şube Müdürü; oyuncu)
2010 - Ada: Zombilerin Düğünü (Taksici; konuk oyuncu)
2007 - Sis ve Gece (oyuncu)
2007 - Taş Yok Mu Taş (kısa film; oyuncu)
2006 - Beynelmilel (Servet; oyuncu)

Yönetmenlik

2012 - F Tipi Film (ortak film projesi; “C/1 - Tabut” bölümü)
2007 - Taş Yok Mu Taş (kısa film)
2006 - Beynelmilel (Muharrem Gülmez ile birlikte)

Senaryo ve Hikâye

2024 - Bir Cumhuriyet Şarkısı (senaryo katkısı; katkısı ölümünden sonra Özgür Özel tarafından açıklandı)
2014 - İtirazım Var (senaryo/hikâye çalışması)
2012 - F Tipi Film (“C/1 - Tabut” bölümü; senaryo)
2008 - O... Çocukları (senarist)
2007 - Mutluluk (senaryo ve uyarlama çalışması)
2007 - Taş Yok Mu Taş (kısa film; senarist)
2006 - Beynelmilel (senarist)

Televizyon ve Diğer Çalışmaları

2008 - Kalpsiz Adam (senaryo danışmanı)
2005-2008 - Emret Komutanım (senaryo çalışması)
2006 - Beynelmilel (müzik çalışması)


Kaynak:Biyografiler.com