Halit Refiğ, Türk sinemasının önde gelen yönetmen, senarist ve düşünce insanlarından biridir. 1960'lı yıllardaki toplumsal gerçekçi filmlerinin ardından geliştirdiği “Ulusal Sinema” düşüncesiyle Türk sineması üzerine yürütülen tartışmalarda etkili oldu. Gurbet Kuşları, Haremde Dört Kadın, Bir Türk'e Gönül Verdim, Aşk-ı Memnu, Yorgun Savaşçı, Teyzem, Hanım ve Karılar Koğuşu en çok bilinen yapımları arasındadır.

Halit Refiğ, 5 Mart 1934 tarihinde İzmir'de doğdu. Ailesinin geçici olarak bulunduğu İzmir'de dünyaya gelmesine karşın İstanbul'un Nişantaşı semtinde büyüdü. Babası Cemil Bey, annesi İsmet Hanım'dır. Bir kız kardeşi vardır. Anne ve babası daha sonra boşandı.

Çocukluğu ve Eğitimi

Halit Refiğ, Şişli Terakki Lisesinden mezun olduktan sonra Robert Kolej Mühendislik Bölümünde öğrenim gördü. Sinemacı olmaya karar vererek 1953 yılında, ikinci sınıftayken eğitimini bıraktı. Tünel'deki Necip Erses ses stüdyosunda ücret almadan çalışarak sinemanın teknik yönlerini öğrenmeye başladı.

1953 yılında sinema alanında kendisini geliştirmek amacıyla İngiltere'ye gitti. Londra'da BBC Türkçe Yayınlarında çalışan amcasının oğlu Mehmet Refiğ'in yanında yaklaşık dört ay kaldı. Türkiye'ye dönerken beraberinde sinema tarihi, kuramı ve teknolojisi üzerine kitaplar getirdi.

Askerliğini 1954-1955 yıllarında yedek subay olarak Kore'de yaptı. Kore'ye ulaştığında Kore Savaşı'nı sona erdiren ateşkes imzalanmıştı. Bu dönemde Kore ve Japonya'da 8 mm kamerayla amatör filmler çekti.

Sinema Yazarlığı ve Yönetmenliğe Başlaması

Askerlik dönüşünde Ankara'da gazeteci Metin Toker ile tanıştı ve Akis dergisinde sinema üzerine yazmaya başladı. 1956 yılından itibaren çeşitli gazete ve dergilerde sinema eleştirileri ve yazıları yayımlandı. İstanbul'a döndükten sonra Yeni Sabah gazetesinde de sinema yazarlığı yaptı.

Bu dönemde Metin Erksan, Ömer Lütfi Akad ve Atıf Yılmaz gibi Türk sinemasının önemli yönetmenleriyle tanıştı. 1957 yılında Atıf Yılmaz'ın yanında çalışmaya başladı. Yaşamak Hakkımdır filminin senaryosuna katkıda bulundu ve yönetmen yardımcılığını yaptı. Ardından çeşitli filmlerde senaryo yazarı ve yönetmen yardımcısı olarak görev aldı.

İlk uzun metrajlı filmlerini 1961 yılında yönetti. Seviştiğimiz Günler ve Yasak Aşk ile başlayan yönetmenlik kariyerini Şehirdeki Yabancı, Şafak Bekçileri ve Gurbet Kuşları gibi filmler izledi.

Toplumsal Gerçekçilik ve Ulusal Sinema

Halit Refiğ'in ilk dönem filmlerinde kentleşme, köyden kente göç, sınıfsal farklılıklar, aile yapısındaki değişim ve modernleşmenin ortaya çıkardığı toplumsal sorunlar öne çıktı. Gurbet Kuşları bu dönemin en bilinen filmlerinden biri oldu.

1964 yılında Gurbet Kuşları ile ilk Antalya Altın Portakal Film Festivali'nde En İyi Yönetmen Ödülü'nü aldı. Film de festivalde En İyi Film seçildi.

1960'ların ikinci yarısından itibaren özellikle yazar Kemal Tahir'in tarih ve toplum görüşlerinden etkilendi. Batı'da ortaya çıkan sinema kuramlarının Türkiye'nin tarihsel ve toplumsal yapısına doğrudan uygulanamayacağını savunarak “Ulusal Sinema” düşüncesini geliştirdi. Metin Erksan başta olmak üzere dönemin bazı sinemacılarıyla birlikte Türk toplumunun kendi tarihsel ve kültürel kaynaklarından beslenen bir sinema anlayışını tartışmaya açtı.

Bu konudaki görüşlerini 1971 yılında yayımlanan Ulusal Sinema Kavgası adlı kitabında topladı. Sinema, kültür, tarih ve toplum üzerine çok sayıda makale ve inceleme de kaleme aldı.

Televizyon Çalışmaları

Halit Refiğ, 1970'li yıllarda televizyon için de çalışmalar yapmaya başladı. TRT için Halid Ziya Uşaklıgil'in aynı adlı romanından uyarladığı Aşk-ı Memnu dizisini 1975 yılında yönetti. Altı bölümden oluşan yapım, Türk televizyon tarihinin ilk önemli edebiyat uyarlaması dizilerinden biri oldu.

Refiğ'in televizyon çalışmalarının en tartışmalı olanı, Kemal Tahir'in romanından uyarladığı Yorgun Savaşçı oldu. Çekimlerine 1970'lerin sonunda başlanan yapımın tamamlanmasının ardından filmin negatif ve kopyalarının 1983 yılında imha edildiği açıklandı. Ancak yapımın korunmuş bir video kopyası daha sonra ortaya çıktı ve 1993 yılında TRT'de yayımlandı.

ABD'deki Çalışmaları ve Sinema Eğitimi

Halit Refiğ, 1976-1977 döneminde Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Wisconsin Üniversitesi'nde sinema çalışmaları yaptı ve burada Arabulucular (The Intercessors) adlı filmi gerçekleştirdi. 1984 yılında Ohio'daki Denison Üniversitesi'nde bulundu ve In the Wilderness adlı çalışmayı yönetti.

Türkiye'de sinema eğitiminin akademik bir yapıya kavuşmasına da katkıda bulundu. 1970'li yıllarda İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi bünyesindeki sinema eğitim çalışmalarında görev aldı; daha sonra Sinema-TV Enstitüsünde öğretim görevlisi olarak çalıştı.

1997 yılında Mimar Sinan Üniversitesi Senatosu tarafından kendisine Onursal Profesör unvanı verildi.

1980'lerden Sonraki Filmleri

1980'li yıllarda sinema ve televizyon çalışmalarını sürdüren Halit Refiğ, Beyaz Ölüm, İhtiras Fırtınası, Alev Alev, Son Darbe, Teyzem, Kurtar Beni ve Hanım gibi filmleri yönetti.

Son Darbe filminde fabrika atıkları nedeniyle su kaynaklarının kirlenmesi, balıkların ölmesi ve insanların zehirlenmesi gibi çevre sorunlarını konu edindi.

1988 yapımı Hanım, yaşlılık, yalnızlık, değişen İstanbul ve insan ilişkilerini merkezine alan filmlerinden biri oldu. Filmde Yıldız Kenter başrolde yer aldı. Refiğ, bu filmiyle Antalya Film Şenliği'nde En İyi Yönetmen Ödülü'nü kazandı.

Kemal Tahir'in cezaevi gözlemlerinden doğan aynı adlı eserinden uyarladığı Karılar Koğuşu filmini 1989 yılında gerçekleştirdi. Filmde Kadir İnanır, Hülya Koçyiğit, Perihan Savaş ve Tuncel Kurtiz gibi oyuncular rol aldı. Refiğ bu yapımla da Antalya Film Şenliği'nde En İyi Yönetmen Ödülü'ne değer görüldü.

1990'lı ve 2000'li yıllarda sinema ve televizyon çalışmalarına devam etti. Köpekler Adası, Kerem, Affet Bizi Hocam ve Gelinlik Kız bu dönemde yönettiği yapımlar arasındadır.

Evlilikleri

1. Evliliği: 24 Şubat 1962 tarihinde oyuncu Nilüfer Aydan ile evlendi. Çift 1965 yılında boşandı.
2. Evliliği: 6 Kasım 1968 tarihinde İsveçli oyuncu Eva Bender ile evlendi. Bu evlilik 1972 yılında sona erdi.
3. Evliliği: 1975 yılında piyanist Gülper Refiğ ile evlendi.

Ölümü

Halit Refiğ, yaşamının son döneminde sağlık sorunları yaşadı. 11 Ekim 2009 tarihinde İstanbul'da 75 yaşında hayatını kaybetti.

Ödülleri

1964 - Antalya Altın Portakal Film Festivali, En İyi Yönetmen, Gurbet Kuşları
1964 - Antalya Altın Portakal Film Festivali, En İyi Film, Gurbet Kuşları
1985 - Kültür ve Turizm Bakanlığı, Başarı Ödülü, Alev Alev
1989 - Antalya Film Şenliği, En İyi Yönetmen, Hanım
1990 - Antalya Film Şenliği, En İyi Yönetmen, Karılar Koğuşu
2000 - Uluslararası İstanbul Film Festivali, Onur Ödülü
2008 - Altın Koza Film Festivali, Yaşam Boyu Onur Ödülü

Yönetmenlik Yaptığı Filmler ve Diziler

2007 - Zoraki Diplomat (kısa film)
2000 - Gelinlik Kız (TV filmi)
1999 - Kerem
1998 - Affet Bizi Hocam (TV dizisi)
1997 - Midasın Düşü (TV filmi)
1996 - Köpekler Adası
1996 - Sara ile Musa (TV dizisi)
1994 - Zirvedekiler (TV dizisi)
1990 - İki Yabancı
1989 - Karılar Koğuşu
1988 - Hanım
1988 - Kızım ve Ben
1987 - Kurtar Beni
1987 - Kızımın Kanı
1986 - Yarın Ağlayacağım
1986 - Teyzem
1986 - Kıskıvrak
1985 - Son Darbe
1985 - Paramparça
1985 - Ölüm Yolu
1984 - Alev Alev
1984 - In the Wilderness (orta metraj)
1983 - İhtiras Fırtınası
1983 - Beyaz Ölüm
1979 - Yorgun Savaşçı (TV dizisi; çekim başlangıcı)
1982 - Leyla ile Mecnun
1982 - O Kadın
1978 - Yaşam Kavgası
1977 - Arabulucular / The Intercessors (orta metraj)
1975 - Aşk-ı Memnu (TV dizisi)
1973 - Yedi Evlat İki Damat
1973 - Vurun Kahpeye
1973 - Sultan Gelin
1973 - Cennetin Kapısı
1973 - Kızın Var mı Derdin Var
1972 - Fatma Bacı
1972 - Aşk Fırtınası
1972 - Acı Zafer
1972 - Çöl Kartalı
1971 - Ali Cengiz Oyunu
1971 - Sevmek ve Ölmek Zamanı
1970 - Adsız Cengaver
1969 - Yaşamak Ne Güzel Şey
1969 - Bir Türk'e Gönül Verdim
1967 - Kız Kolunda Damga Var
1966 - Can Yoldaşları
1966 - Karakolda Ayna Var
1966 - Üç Korkusuz Arkadaş
1966 - Erkek ve Dişi
1966 - Aslan Pençesi (Memduh Ün ile)
1965 - Kırık Hayatlar
1965 - Haremde Dört Kadın
1965 - Güneşe Giden Yol
1965 - Canım Sana Feda
1964 - İstanbul'un Kızları
1964 - Evcilik Oyunu
1964 - Şehrazat
1964 - Gurbet Kuşları
1963 - Şafak Bekçileri
1962 - Gençlik Hülyaları
1962 - Şehirdeki Yabancı
1961 - Yasak Aşk
1961 - Seviştiğimiz Günler

Senaryosunu Yazdığı Filmler ve Diziler

2005 - Cumbadan Rumbaya (TV dizisi)
2000 - Gelinlik Kız
1999 - Kerem
1996 - Köpekler Adası
1990 - İki Yabancı
1989 - Karılar Koğuşu
1988 - Hanım
1988 - Arkadaşım Şeytan
1987 - Kurtar Beni
1985 - Son Darbe
1978 - Yaşam Kavgası
1975 - Aşk-ı Memnu (TV dizisi)
1973 - Vurun Kahpeye
1973 - Sultan Gelin
1972 - Aşk Fırtınası
1972 - Çöl Kartalı
1972 - Acı Zafer
1971 - Ali Cengiz Oyunu
1970 - Adsız Cengaver
1969 - Yaşamak Ne Güzel Şey
1969 - Bir Türk'e Gönül Verdim
1967 - Son Gece
1967 - Yaprak Dökümü
1967 - Aslan Yürekli Kabadayı
1967 - Kız Kolunda Damga Var
1967 - Kanlı Hayat
1966 - Erkek ve Dişi
1966 - Üç Korkusuz Arkadaş
1966 - Can Yoldaşları
1966 - Aslan Pençesi
1966 - Karakolda Ayna Var
1965 - Yasak Sokaklar
1965 - Haremde Dört Kadın
1965 - Kırık Hayatlar
1965 - Güneşe Giden Yol
1964 - Gurbet Kuşları
1964 - Şehrazat
1964 - İstanbul'un Kızları
1963 - Şafak Bekçileri
1961 - Güneş Doğmasın
1961 - Yasak Aşk
1961 - Seviştiğimiz Günler
1961 - Avare Mustafa
1960 - Kırık Çanaklar
1960 - Ölüm Peşimizde
1960 - Mahallenin Sevgilisi
1960 - Suçlu
1959 - Karacaoğlan'ın Kara Sevdası
1959 - Ala Geyik
1958 - Yaşamak Hakkımdır

Kitapları

1971 - Ulusal Sinema Kavgası
Doğu, Batı ve Türkiye
Gerçeğin Değişkenliği: Kemal Tahir