Afife Jale, Türk tiyatrosunda sahneye çıkan ilk Müslüman Türk kadın oyuncu olarak kabul edilen tiyatro sanatçısıdır. Osmanlı'nın son döneminde Müslüman kadınların sahneye çıkmasının engellendiği yıllarda tiyatro oyunculuğunda ısrar ederek Türk tiyatro tarihinde öncü bir yer edindi.

Çocukluğu ve Eğitimi

Afife Jale, 1902 yılında İstanbul'un Kadıköy ilçesinde doğdu. Babası Hidayet Bey, annesi Methiye Hanım'dır. Doktor Sait Paşa'nın torunuydu. İstanbul Kız Sanayi Mektebi'nde öğrenim gördü. Küçük yaşlardan itibaren tiyatroya ilgi duydu.

1918 yılında Dârülbedâyi'nin kadın öğrenciler almak üzere açtığı sınava girdi. Dönemin toplumsal ve resmî koşulları nedeniyle Müslüman kadınların tiyatro sahnesine çıkmaları ciddi engellerle karşılaşıyordu. Buna rağmen Afife Jale, Behire, Beyza, Memduha ve Refika ile birlikte 10 Kasım 1918 tarihinde yapılan sınavı kazanarak Dârülbedâyi'ye kabul edildi.

Dârülbedâyi'de bir süre provalara katıldı ve sahne gerisinde çalıştı. Kaynaklarda bu ilk dönemde Afife ile Refika'nın görevleri ve kadroya alınma tarihleri konusunda farklı bilgiler bulunmaktadır. Ancak Afife Jale'nin yaklaşık bir yıl boyunca tiyatroda eğitim ve prova çalışmalarını sürdürdüğü, sahneye çıkmak için fırsat beklediği bilinmektedir.

İlk Kez Sahneye Çıkması

Afife Jale'nin tiyatro tarihindeki asıl dönüm noktası, Hüseyin Suat'ın Yamalar adlı oyununda Emel rolünü üstlenmesi oldu. Rolü oynayan Eliza Binemeciyan'ın topluluktan ayrılmasının ardından Afife bu karakter için seçildi. Kadıköy'deki Apollon Tiyatrosu'nda “Jale” sahne adını kullanarak seyirci karşısına çıktı. Bundan sonra Afife Jale adıyla tanındı.

İlk sahneye çıkışının kesin tarihi konusunda kaynaklarda farklı tarihler bulunmaktadır. Bununla birlikte Afife Jale'nin 1920'lerin başında Dârülbedâyi bünyesinde profesyonel bir tiyatro oyununda önemli bir rol üstlenen ilk Müslüman Türk kadın oyuncu olduğu kabul edilmektedir.

Daha sonra Tatlı Sır ve Odalık gibi oyunlarda da sahneye çıktı. Ancak Müslüman kadınların sahneye çıkmasına yönelik yasak ve baskılar nedeniyle oynadığı temsiller polis müdahalelerine sahne oldu. Baskınlardan bazılarında tiyatro çalışanlarının yardımıyla binadan çıkarıldı.

Bu dönemde kendisine destek olan isimlerden biri Ermeni tiyatro sanatçısı Kınar Sıvacıyan oldu. Polis baskınları sırasında Afife'nin tiyatrodan uzaklaştırılarak yakalanmasının önlenmesine yardımcı olduğu aktarılmaktadır.

Afife Jale, yıllar sonra ilk kez sahneye çıktığı geceyi yaşamının en mutlu anlarından biri olarak anlattı. Oyun yazarı Hüseyin Suat Yalçın'ın da temsilin ardından genç oyuncuyu kutladığı aktarılmıştır.

“Hayatımda mesut olduğum ilk gece...”
— Afife Jale

Sahne Yasağı ve Dârülbedâyi'den Ayrılması

Müslüman kadınların tiyatro sahnesine çıkmasına yönelik baskılar devam ederken İstanbul Şehremaneti, 27 Şubat 1921 tarihli ve 204 sayılı bildiriyle Dârülbedâyi yönetimine Müslüman kadınların sahneye çıkarılmamasını bildirdi. 8 Mart 1921 tarihli bir başka yazıyla Afife Jale'nin topluluktan çıkarılması istendi. Bunun üzerine Dârülbedâyi'deki görevi sona erdi.

Ailesi de Afife Jale'nin tiyatro oyuncusu olmasını başlangıçta kabul etmedi. Ailesiyle ilişkilerinin bozulmasına rağmen sahneden vazgeçmedi ve farklı tiyatro topluluklarında çalışmaya devam etti.

Tiyatroya Dönüşü ve Turneler

Dârülbedâyi'den ayrıldıktan sonra Burhanettin Tepsi'nin tiyatro topluluğuna katılan Afife Jale, Kadıköy ve Tepebaşı'ndaki temsillerde oynadı ve Anadolu turnelerine çıktı. Bazı temsillerinde “Marika” adını kullandı.

Daha sonra İbnürrefik Ahmet Nuri Sekizinci'nin Yeni Tiyatro topluluğunda sahneye çıktı. Fikret Şadi'nin Millî Sahne topluluğuyla da çeşitli kentlerde temsillere katıldı.

Cumhuriyet'in ilanından sonra kadınların tiyatro sahnesinde yer almalarının önündeki engeller ortadan kalkmaya başladı ve Bedia Muvahhit başta olmak üzere yeni kadın oyuncular profesyonel tiyatroda sahneye çıktı. Ancak Afife Jale'nin sağlık sorunları bu yeni dönemde düzenli biçimde oyunculuk yapmasını engelledi.

Sağlık Sorunları

Afife Jale, genç yaşlarından itibaren şiddetli baş ağrıları ve çeşitli sağlık sorunları yaşadı. Tedavisinde kullanılan morfine zamanla bağımlı hale geldi. Sahneye çıkmasının engellenmesi, ekonomik sıkıntıları ve yaşadığı toplumsal baskılar da hayatını giderek zorlaştırdı.

Morfin bağımlılığı ilerledikçe sağlığı bozuldu ve tiyatro çalışmalarını sürdürmesi güçleşti. Bir süre farklı topluluklarla sahneye dönmeye çalışsa da sonunda oyunculuk kariyerinden uzaklaşmak zorunda kaldı.

Selahattin Pınar ile Evliliği

Afife Jale, 1920'lerin sonlarında bir Hafız Burhan konserinde, sanatçıya tamburuyla eşlik eden besteci Selahattin Pınar ile tanıştı. İkili arasında başlayan ilişki evliliğe dönüştü ve 1929 yılında evlendiler.

Selahattin Pınar, klasik Türk müziğinin tanınmış bestecilerinden biriydi. Çiftin evliliğinin ilk yılları iyi geçse de Afife Jale'nin giderek ağırlaşan sağlık sorunları ve morfin bağımlılığı ilişkilerini olumsuz etkiledi.

Afife'nin bağımlılığından kurtulması için çeşitli çabalar gösterildi ancak sonuç alınamadı. Afife Jale ile Selahattin Pınar 1935 yılında boşandı.

Selahattin Pınar'ın “Nereden Sevdim O Zalim Kadını” ve “Huysuz ve Tatlı Kadın” gibi bazı ünlü bestelerinin Afife Jale'den esinlenerek yazıldığı yaygın biçimde anlatılmakla birlikte, bu eserlerin doğrudan Afife için bestelendiğini kesin olarak gösteren bilgiler sınırlıdır. Bu nedenle söz konusu şarkılar biyografik bir gerçek olarak Afife'ye bağlanmamalıdır.

Son Yılları ve Ölümü

Sağlığı giderek bozulan Afife Jale, yaşamının son döneminde ekonomik ve psikolojik açıdan ağır koşullar yaşadı. Bir süre Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi'nde tedavi gördü.

Afife Jale, 24 Temmuz 1941 tarihinde İstanbul'da 39 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesi Kazlıçeşme Mezarlığı'na defnedildi. Mezarının kesin yeri daha sonraki yıllarda kayboldu.

Afife Jale'nin Sinema ve Tiyatroya Uyarlanan Hayatı

Afife Jale'nin yaşamı daha sonraki yıllarda sinema, tiyatro, bale ve çeşitli sahne yapımlarına konu oldu.

1987 yılında yönetmen Şahin Kaygun tarafından çekilen Afife Jale adlı sinema filminde Afife Jale'yi Müjde Ar, Selahattin Pınar'ı ise Tarık Tarcan canlandırdı.

Nezihe Araz tarafından kaleme alınan Afife Jale adlı tiyatro oyunu da sahnelendi. Oyun, 1991 yılında Kenan Işık yönetiminde İstanbul Şehir Tiyatroları repertuvarında seyirciyle buluştu.

1998 yılında Turgay Erdener'in bestelediği, koreografisini Beyhan Murphy'nin yaptığı Afife adlı bale de sanatçının yaşamından hareketle hazırlandı.

Afife Tiyatro Ödülleri

Afife Jale'nin adı Türk tiyatrosunun en önemli ödül organizasyonlarından birinde yaşatılmaktadır. Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri, onun anısını yaşatmak ve Türk tiyatrosuna katkıda bulunmak amacıyla 1996-1997 tiyatro sezonundan itibaren düzenlenmeye başladı.

Her yıl tiyatro alanındaki sanatçı ve yapımlara farklı kategorilerde verilen Afife Tiyatro Ödülleri, yıllar içinde Türkiye'nin uzun soluklu tiyatro ödüllerinden biri haline geldi. Ödüller günümüzde de Afife Jale'nin adını taşımaktadır.